Add New Feed
X
RSS URL    
Please insert a full address, for example: http://www.yourrsswebsite.com/rssfeed
Want to be informed when this page is updated? Enter email here   Notify me       
X
Please note that content update alert service is much better then adding a page to favorites.

Once this page content is updated you'll receive an e-mail with a link to this page

Please enter email here
      
No thanks, continue to add to Favorites
FORUM HAKSESUK
Add To Favorite

409618

Taur Matan Ruak
Presidencia da Republica de Timor Leste


.


Convite 20 Maiu 18:00
 AMRT
Arquivo Museu Resistencia Timorense

https://www.facebook.com/
arquivomuseu.resistenciatimorense
Iha ambitu ba komemorasaun Aniversariu Restaurasaun Independensia Timor-Leste ba dala sanulu resin ida (11), Arkivu & Muzeu Rezistensia Timorense no Fundasaun Oriente ho ksolok konvida ita boot sira ba aprezentasaun livru editadu hosi Porto Editora"Os Antigos Reinos de Timor-Leste" hosi Monsenhor Carlos Filipe Ximenes Belo - Aprezentadu hosi: Prof. Doutor Benjamin Corte-Real. Oras 18:00 iha Pizu 2 AMRT nian - Arkivu & Muzeu Rezistensia Timorense. Avenida Cidade de Lisboa, Antigo Tribunal de Díli, Dili, Timor-Leste. Hare konvite (avizu) iha video liu husi site Facebook AMRT nian. Klik iha nee: Konvite... https://www.facebook.com/arquivomuseu.resistenciatimorense

No ambito da comemoração do 11. Aniversário da Restauração da Independência de Timor-Leste, o Arquivo & Museu da Resistencia Timorense e a Fundação Oriente tem o prazer de convidar para a Apresentação do livro editado pela Porto Editora, "Os Antigos Reinos de Timor-Leste" de Monsenhor Carlos Filipe Ximenes Belo - APRESENTADO POR: Prof. Doutor Benjamim Côrte-Real. 18:00 - no Piso 2 do AMRT - Arquivo Museu Resistencia Timorense. Avenida Cidade de Lisboa, Antigo Tribunal de Díli, Dili, Timor-Leste


Sinopse

O livro Os Antigos Reinos de Timor-Leste (Reys de Lorosay e Reys de Lorothoba, Coronéis e Datos) trata da história dos régulos (chefes) timorenses e dos governadores portugueses. O livro foi escrito para comemorar os quinhentos anos da descoberta da Ilha de Timor (1513?-2013) e o primeiro centenário da Guerra de Manufahi (1912-2012). Consta essencialmente de seis partes: 1.ª parte: Os reinos de Timor ao longo dos séculos; 2.ª parte: Usos e costumes de Timor; 3.ª parte: Reinos por distritos e subdistritos; 4.ª parte. A lista dos régulos por ordem cronológica; 5.ª parte: governadores portugueses; 6.ª parte anexos.

Os Antigos Reinos de Timor-Leste pretende ser um subsídio para a História da República Democrática de Timor-Leste e um incentivo aos timorenses para conhecerem o seu passado histórico, caracterizado por guerras constantes, contra Portugal, Macau, holandeses e contra reinos das ilhas vizinhas.

Finalmente, o livro pretende ser um convite expresso aos descendentes dos régulos e liurais para escreverem sobre as suas "casas reais" e, assim, poderem perpetuar a memória dos seus antepassados.

Os Antigos Reinos de Timor-Leste de Dom Carlos Filipe Ximenes Belo, SDB



A G E N D A
Comemoração 
do 11 Aniversário da Restauração da Independência 
da RDTL - 20 de Maio de 2013

De 19 Mai até 20 Mai

I. Missa de Agradecimento

Data: 19 de Maio de 2013

Horas: 07:30

Local: Igreja Catedral Dili, Villa Verde

II. Cerimónia da Içar da Bandeira Nacional

20 de Maio de 2013

Local: Palácio do Presidente da República, Aitarak-Laran,Dili

Introdução

08h45 – Início da formatura
09h00 – Chegada dos convidados
09h20 – A chegada da Sua Excelência o Presidente do Tribunal de Recurso, Cláudio Ximenes.
09h25 – Chegada de Sua Excelência o Presidente do Parlamento Nacional, Vicente Guterres e esposa
09h30 – Chegada de Sua Excelência o Presidente da Assembleia Nacional de São Tomé e Príncipe, Alcino de Barros Pinto
09h40 – A chegada da Sua Excelência o Presidente da República Democrática de Timor-Leste, Taur Matan Ruak e esposa
09h45 – Início da serimónia

  1. Apresentação de Armas das Forças em parada à S.E. o Presidente da República Democrática de Timor-Leste
  2. Passagem de revista às Forças em parada por S.E. o Presidente da República Democrática de Timor-Leste
10h00Içar da Bandeira Nacional

  • Içar da Bandeira Nacional pela equipa de içar da bandeira
  • Apresentação de Armas à Bandeira Nacional
  • Um minuto de silêncio em homenagem aos herois Tombados pela Pàtria
  • Discurso de S.E. o Presidente da República Democrática de Timor-Leste
  • Desfile das Forças em Parada perante a S.E. o Presidente da República e a tribuna de honra

11h05 – Fim da cerimónia

III. Cerimónia de Arrear de Bandeira Nacional

Introdução

16h00 – Início da formatura das Forças
16h20 – Chegada dos convidados
16h50 – Momento mais alto da cerimónia do arrear da Bandeira Nacional, efectuado pelo corpo do arrear da bandeira de 20 de Maio
17h00 – Arrear da Bandeira Nacional pela equipa de Arrear da Bandeira

17h30 – Fim da Cerimónia

PR/GOV.TL


Philosohpy for Children”: Proposta ba Formação Labarik sira iha Timor Leste

Martinho G. da Silva Gusmão

Temi de’it liafuan filosofia, ema barak mak baruk ona atu rona! Filosofia ne’e ba de’it Amo-lulik sira, liu-liu sira nebe tur de’it iha fulan hodi hanoin kona ba rai! Ema balun halo piada dehan “filosofia é a ciência como tal, e sem tal e tal não ha ciência como tal”. Filosofo boot husi Indonésia, Prof. DR. Franz von Magnis-Suseno, SJ hatene-an hodi dehan, “... memang sulit disangkal bahwa mereka sering berkesan sombong. Daripada menerima begitu saja ajaran yang ditradisikan, mereka mempertanyakan. Tetapi sebenarnya mereka tidak sombong, mereka justru rendah hati. ... nalar harus bermain”. Tan filosofo inisisti atu ema ida-idak usa nia ulun rasik atu hanoin, nune’e dala barak sira la hetan simpatia! Se nune’e, hanorin labarik sira kona ba filosofia la halo sira sai aat liu?
Revista ida ho naran The Journal of Philosophy for Children hakerek bebeik artigo kmanek koba filosofia ba labarik sira. Liu-liu Mathew Lipman mak iha tempo ne’e hakerek barak lori proposta balun kona ba filosofia ba labarik sira. No oinsa mak hatama iha currículo. Hau hakarak afilia an ba Lipman no hata’es idéia balun hodi contribui ba ita nia Ensino Básico iha Timor Leste. Tan ita hare, katak, Lei de Bases da Educação (LBE no. 14/2008) hatur filosofia kona ba labarik sira nebe furak tebes, katak, “Assegurar a formação integral de todas as crianças e jovens, através do desenvolvimento de competência do ser, do saber, do pensar, do fazer, do aprender a viver juntos” (artigo 12o no. 1). Iha ne’e LBE hatur kedas filosofia metafísica, epistemologia no pratica.  

Saida no Oinsa mak “Philosophy for Children”?

Conceito “Philosophy for children” katak tentativa ida atu hari’i (la’os harahun) disciplina filosofia hodi nune’e labarik sira mos hetan acesso ba pensamento critico no dialético. Filosofia halo labarik sira hetan capacidade no habilidade hodi hanoin ho sira nia ulun rasik. Labarik sira la’os rona deit ka dekor de’it saida mak mestre/a sira hanorin maibe hetan direito atu halo “investigação” rasik no hametin sira nia “significado” rasik.
Maibe, hanorin filosofia ba labarik sira no halo filosofia hamutuk ho labarik sira, la hanesan ho ema boot sira. Iha de’it aspecto balun nebe di’ak atu ita hanoin no hatama iha metodologia hanorin filosofia nian.
Ida uluk (1), labarik sira iha capacidade boot tebes atu “maravilhado” ba buat foun no buat murak. Liu-liu tan sira nia fantasia no imaginação hahu moris no buras neneik ho bebeik. Filosofia hahu duni ho “maravilha”. Dalan murak mak liu husi historia (lendas no fabulas, mitos no letra). Iha filosofia, “historia” hanesan sasukat ida atu ema hare no hatene ninia hun no abut, origen no gênese. Ne’e duni, filosofo boot ida H.G. Gadamer temi “Wirkungsgeschicliches Bewußtsein” (Alemã lian), ka, consciência da determinação histórica.
Labarik sira hadomi tebes wainhira ema boot haktuir historia. Ida ne’e hamosu no hamoris sira nia imaginação atu bele “hanoin” (pensar) no “su’ut tuir” (investigar), sa tan kona ba evento ka assunto ruma nebe “intigantes” no “contestáveis”. Hanorin historia ida ba labarik sira ne’e hanesan construção de base. Labarik sira bele hare tuir no la’o tuir saida mak mestre/a sira hatoo. Wainhira Gadamer dehan consciência da determinação histórica, katak, moris nebe sira hala’o ohin loron mai husi uluk nian nebe hatutan husi ema balun no ema barak. Iha ne’e mestre/a sira fo tulun atu labarik sira atu hatene “filosofar”, involve sira nia intelectual no emocional, fuan no laran atu hare no hatene oinsa mak ema ida (figura histórica) hala’o moris ne’e. Bele mos santo/ santa sira ka ema baibain. Bele mos husi Bíblia Sagrada.
Importante mak liu husi historia, mestre/a sira loke dalan ba labarik sira atu hanoin rasik kona ba saida mak moris ne’e nia lala’ok: motivo diak ida, analogia diak ida, distinção diak ida, ka hatitu suposiçõesno implicações nebe labarik ida ho nia maluk sira (hanesan mos inan-aman no mestre/a sira) hala’o iha moris. Saida mak labarik sira hanoin, hateten no halo ... hatudu ona oinsa mak sira valoriza reflexão diak ida. Maski, dala ruma labarik sira la halo iha sira nia moris.
Wainhira ita hanorin labarik sira atu banati tuir asuwain sira ka hare sira nia matenek, ne’e hatudu ona katak labarik sira tau iha pratica (hala’o moris) ho procedimento no valor asuwain nian.
Tuir mai (2), lori filosofia ba labarik sira liu husi currículo. Dalan ida ne’e hatudu oinsa mak filosofia nia riku-soy (richness; riqueza) no hanoin-klean (profundity; profundidade) hada’et mos ba labarik sira iha currículo nia laran. Oinsa mak ita halo? Tuir hau nia hanoin, (a) UNTL no ISFT Dom Jaime Garcia Goulart loke ona estudos ba filosofia. Mestre/a bele kaer sira nia manual atu hanorin, maibe tur no ko’alia hamutuk ho docente filosofia sira atu oinsa mak hatama conceito/ pensamento filosofia nian atu fo isin-klamar ba manual/ matéria nebe iha ona. colaboração ida ne’e sei sai permanente. Iha rai boot sira seluk, filosofia la’o dalan naruk ona no kleur ona. Balun soe tiha. Maibe, ohin loron hili hikas fali, tan fo duni folin aas no qualidade diak. Ministro Educação sira husi União Europeu (hahu 2004) halo projeto boot atu hatama fali estudos clássico (Grego no Latim) ho filosofia iha currículo ba ensino básico. Timor Leste mos bele hahu. Nune’e mos (b), ita nia ME bele halo programa ba matéria ida-idak hodi hatama conceito no procedimento atu oinsa mak labarik sira bele hakat tuir. Hanesan ita hatene programa Philosophy for Children bele fornece matérias oi-oin, naran katak ita iha ema atu halo estudo rasik, atu matéria/ manual hirak ne’e sai “ita nian”, ita mak produz/ publica rasik. Sai hanesan contextual philosohpy (Prof. DR. Magnis Suseno, SJ dehan “Berfilsafat dalam Konteks”) ba ita nia labarik sira.
Ikus liu (3), matéria nebe bele sai hanesan odamatan atu tama mak língua e letra (bahasa dan sastra) no “historia filosófica”. Atu hateten lolos karik, ita la iha matéria hirak ne’e iha currículo. Razão ida, katak, husi kedas Indonésia nia tempo ita hanoin katak estudos “bahasa dan sastra” ne’e ba de’it estudante “kelas dua” (sir abe la dun matenek). Razão seluk, ita rasik la produz obra literária (karya sastra). Se hau la sala, Timor oan nebe hakerek poesia mak ida rua de’it: Xanana Gusmão no Francisco Borja. Seidauk iha ema atu hakerek romance ka novel (maibe, foinsae sira hakerek musica romântica barak liu to’o hamosu inflação boot). Too ohin loron ita la produz tan ona. Ida ne’e de’it mos ita la usa atu hanorin iha escola. Ita mos hasai ona documento barak hanesan CAVR no CVA nian. Maibe, seidauk iha esforço atu mestre/a sira hakerek rasik manual husi documento hirak ne’e sai matéria currículo. Sa tan hakerek livro seluk? Tinan ida mos ita nia matenek nain sira – licenciatura, maestrado no doutorado sira hasai livro 2 ka 3 deit karik. Ne’e duni, ita ki’ak no mukit tebes iha educação.
Tuir ha’u nia hanoin, obra literária no historia sai hanesan matéria prima ba filosofia. Maibe, ciências naturais mos bele iha relação ho philosophy of science no new cosmology; ciências sociais mak barak liu tan. Importante atu ita hare no hanoin lisuk, katak, Philosophy for Children ne’e hanesan “trampolin” ida, atu labarik sira haksoit halimar husi leten ba kraik, nani iha we lihun laran. Significa, labarik sira haloo investigação no hanoin rasik, tan (i) labarik sira rasik mak hatudu sira nia sentimento no emoção wainhira hasoru no hatan ba problema nebe hatur iha sira nia oin; (ii) liu husi arte, labarik sira hatudu ona pratica filosófica tan labarik sira mak hanoin rasik no ko’alia rasik; (iii) mestre/a sira hatudu conceitos no procedimento atu labarik sira hare momos saida moris ne’e nia midar no sin, diak no furak ... mestre/a sira hanorin ética filosófica la’os liu husi “dogmatismo fanático”, maibe loke labarik sira nia matan atu hare rasik moris ne’e. 

Filosofia: “The Power of Freedom”

Bele dehan katak filosofia ne’e hanesan “poder libertador” ida. Ema hotu nebe involve iha educação iha uluk hanoin, katak, liu husi filosofia mak ita bele liberta ema. Hanesan Xanana Gusmão rasik dehan “Um Povo que é culto e instruído é capaz de criar as suas próprias condições para, de forma ativa, se libertar de uma situação de pobreza. ...” (Prefacio, As bases legais do sistema da educação de Timor Leste: 9). PM Xanana Gusmão rasik, indireitamente, hakarak atu hatama filosofia nu’udar the power of freedom.
Tuir ha’u nia hanoin, poder libertador husi filosofia bele hatudu iha dalan lubuk ida. Primeiro (i) mak liberação intelectual labarik sira (intelectual freedom of children) nian, wainhira filosofia buka atu loke mundo foun no matan foun. Labarik sira la tane liman deit, la rona deit no la simu deit ... maibe, sira rasik hahu loke matan atu hare no loke ulun atu hanoin rasik hodi hasoru horizonte foun. Liu husi filosofia, ita halo labarik sira fascinante: hare ho matan nabilan no neon nakloken. Filosofia mos halo autocorretivo wainhira labarik sira tama iha comunidade de investigação ida nia laran. Dala barak labarik sira laran susar no neon kraik, tan ema boot sira obriga sira hare ba egoísmo rasik. Exemplo, gaba labarik sira tan ranking no hatun labarik sira tan la matenek. Ida ne’e haburas egoísmo. Tuir filosofia nu’udar liberdade intelectual, ema boot sira (mestre/a no inan-aman) buka fo tulun ba labarik sira atu aten brani hodi hanoin no ko’alia – sai “pensador criativa” hodi hatudu sira nia an rasik. Labarik sira la’os ona dogmático-intelectual, la’os ona “diktator” (katak alunos sira nebe hatene de’it diktat no rona de’it mestre/a atu halo ditado/ dikte).
Segundo (ii), labarik sira mos bele halo libertação ba filosofo sira (freedom of philosophers). Matenek nain filosofo lubuk ida mak dehan katak, labarik sira nia hanoin no liafuan bele muda ema boot nia hanoin no liafuan. Toman ho labarik sira, ita boot mos bele muda sira nia maneira atu hanorin no ko’alia filosofia. Ema nebe estuda filosofia la hetan treinamento especial atu hanorin filosofia ba labarik sira. Maibe, wainhira ita toman tiha ona ho filosofia, ita bele hamosu comunidade de investigação – ka, grupo labarik sira nebe halimar de’it ho filosofia. Hanorin labarik sira atu halo “pergunta” no hare tuir sira halo “autocorreção”. Mestre/a sira nebe hanorin sira mos tama iha processo no procedimento nia laran. Neneik no bebeik, mestre/a no labarik sira hanesan hari’i ona comunidade de investigação ida: nebe hanoin hamutuk no hakat hamutuk.
Terceiro (iii), husi ne’e mos ita hare ona filosofia atu halo libertação ba mestre/a sira no currículo rasik (freedom of teachers and curriculum). Ohin loron ita halerik no hakilar bebeik kona ba currículo. Ministro ida mai, rona mestre/a sira fila ba gabinete hahu hanoin atu halo mudança. Seluk, mai rona tan ... fila ba troka tan. Ne’e duni, ita nia currículo mos hanesan reboka tun reboka sae. Tan sa mak mestre/a sira halerik no hakilar? Tuir hau nia hanoin, tan mestre/a sira sente an no hakarak mate-an los atu hatudu buat mesak los deit ba labarik sira. Filosofo boot hanesan Sócrates, Platão no Aristóteles hanorin katak, ema (labarik/ foinsae) sira nebe matenek la’os tan fo resposta barak, maibe wainhira hatene halo perguntadiak no critico. Ne’e duni pergunta mak importante liu atu lori ema hetan resposta nebe diak no los. Wainhira labarik sira hatene halo pergunta bele mos tulun mestre/a atu fo resposta nebe diak. Nune’e mos, wainhira mestre/a sira halo pergunta diak, bele tulun labarik sira atu hetan resposta los. Tan ne’e dala ruma ema matenek nain balun dehan “Na comunidade de investigação filosófica, todos somos alunos; todos, investigadores; todos, divagadores”. Wainhira mestre/a sira mak hanoin nune’e, então sira lalika ona “stress” ka “frustrasi” atu buka resposta ba labarik sira nia pergunta. Balun lori tan ai-sanak atu hurlele labarik sira too diuk. Mestre/a sira hakilar no halerik, tan ita iha hanoin tradicional ida katak sira mak “transmissora de conhecimento e valores”, ka seluk hanoin “banqueiro” ba “deposito intelectuais”; meste/ a matenek tan sira hatene lalehan ho rai, no buat hotu nebe ema hare no mos la hare. Maibe, wainhira mestre/a sira hatene ona katak sira hanesan “mata-dalan” ida, nune’e sira mos bele loke dalan currículo atu labarik sira bele tama iha mundo foun ho matan foun. Ema baibain dehan katak filosofia hanesan “a trunk of educational tree” (o tronco da arvore educacional) – “batang dari pohon pendidikan”. Ida ne’e hatudu katak filosofia mak “hun” no currículo hanesan “sanak, dikin, hun, abut, tahan, fuan, funan” ai ida nian. Mestre/a sira hanesan ai-hun nebe hamahan labarik sira iha comunidade de investigação nia laran. 

Bainhira mak Hanorin?

Timor Leste la dun hatene filosofia. Padre sira deit mak hatene. Ka, leigo sira nebe uluk escola iha seminário. Agora, wainhira ita ko’alia kona ba Philosophy for Children, ne’e bainhira los mak ita hanorin ba Ensino Básico?
Iha tinan 2006/2007 hau hanorin matéria sociology of education no philosophy of education iha Instituto Católico para Formação dos Professores (ICFP), Diocese Baucau nian. Husi ne’e mak hau aprende no compreende, oinsa mak hanorin filosofia ba labarik sira. Katak, hanorin estudante ICFP kona ba filosofia hanesan hanorin labarik sira atu hatene halo pergunta no fo resposta. Modelo ida ne’e ita bele implementa ba mestre/a sira hotu – sira tuir formação kona ba “pergunta-resposta” ho maneira filosofia nian. Ne’e duni, ita hahu loke uluk lai mestre/a sira nia domin ba filosofia – hatene hakat tuir processo no procedimento ida.
Tuir mai, mestre/a sira hahu produz manual, liu-liu iha área língua e literáriaho historia filosófica. Sa tan, wainhira V Governo Constitucional hakarak hatama língua materna iha escola. Nune’e, iha ona investimento boot tebes ba mestre/a sira atu produz no reproduz “arte e cultura” liu husi língua materna, hakerek manual bilingua (Portugues-Tetum; ka, Portugues-lingua materna). Husi ne’e filosofia sai ona hanesan “masin” nebe halo midar currículo ka “naroman” nebe halo nabilan “língua”, “literária” no “historia”. Labarik sira la tolan filosofia tomak ida, maibe iha sentimento no emoção kona ba “filosofar” liu husi dalan simples.
Ikus liu, wainhira labarik sira toma nona ho língua, literária no historia, sira hahu loke matan ba natureza no socidade nia moris. Nune’e loke sira nia hanoin no neon ... halo sira tama iha fusão de horizonte ida.
Los duni, saida mak hau hakerek ne’e hanesan buat todan ida. Ema barak bele hare artigo ida ne’e la iha fatin iha Timor Leste. Maibe, hau hanoin liafuan iha Português nebe dehan “a mais longa caminhada começa com o primeiro passo apena” ... ita bele hakat naruk to’o nebe de’it maibe hahu ona atu soe ain uluk lai. 

*) Docente filosofia da política, ética filosófica, ateísmo contemporâneo & hermenêutica e filosofia de linguagem iha Instituto Superior de Filosofia e de Teologia (ISFT) Dom Jaime Garcia Goulart, Dili Timor Leste


Jose Ramos Horta
Representante especial do secretário-geral
das Nações Unidas 
na Guiné Bissau
Nova York - O representante especial do secretário-geral das Nações Unidas e ex-presidente da República de Timor Leste, José Ramos Horta, falou em entrevista à Rádio ONU sobre o futuro da Guiné-Bissau, os desafios do tráfico de drogas, o trabalho da mídia e o papel dos países de língua portuguesa no apoio à nação lusófona africana.

Rádio ONU: Qual é a sua mensagem ao Conselho de Segurança sobre a situação em Guiné-Bissau?

Ramos Horta: A minha mensagem é que há esperança. Houve alguns passos pequenos, as coisas estão voltando ao lugar desde a minha chegada. Estou trabalhando bem de perto com organizações regionais como a Cedeao, a União Africana, a Cplp, a União Europeia e os parceiros da ONU. Estamos desenhando uma visão e estratégia conjuntas sobre como assistir a Guiné-Bissau neste rápido processo de transição para eleições, que esperemos, ocorra em novembro. Tem que haver um governo mais inclusivo. Isso pode ocorrer nos próximos dias, uma semana ou duas. Isso ajudaria a estabelecer as bases para que a União Africana levantasse a suspensão da Guiné-Bissau como membro do bloco. Na verdade, a União Africana fez a coisa certa, assim como também foi o caso da União Europeia e da Cplp. Hoje, no século 21, não se pode dar um golpe de Estado e esperar que o resto do mundo não note, e que tudo continue do mesmo jeito. Não. Houve uma reação forte, e previsível, da União Africana. E isso deve ser louvável.  Isso seria impensável 30 anos atrás. Havia tantos golpes de Estado na África. Mas hoje, há menos porque os africanos estão impondo padrões. Foi totalmente correto. Isso encorajou os líderes políticos na Guiné-Bissau, que não se envolveram no golpe militar; mas isso está levando a acelerar, a intensificar os esforços para o diálogo e promover discussões em todos os níveis para uma visão comum. Então, esperamos que haja um governo inclusivo, muito em breve, as eleições em novembro. Nem tudo é negativo ou crime organizado na Guiné-Bissau. Fora disso, existem as pessoas da Guiné-Bissau. É um país muito multiétnico, multireligioso e multicultural. Nunca houve violência étnica na Guiné-Bissau, você nunca viu comunidades se matando, jovens saqueando prédios públicos e lojas, assassinatos, roubos. Os guineenses são pessoas fabulosas. E isso sempre me deixou maravilhado.  Então, eu tenho esperança de que teremos uma Guiné-Bissau diferente no próximo ano.

RO: Não existem muitas situações políticas como essa, onde um Prêmio Nobel da Paz dirige negociações para o fim do impasse político. Como é o que o sr. imagina esta solução, uma vez que estas negociações não são fáceis.

RH: Não. Definitivamente. Realmente não o são. Os políticos da Guiné-Bissau, como em qualquer parte do mundo, gostam de poder, de privilégios e uma vez que você tem o poder político, você acha difícil ter que compartilhá-lo. As pessoas dizem uma coisa de manhã, outra à tarde e outra à noite. É difícil. Você tem que ser muito paciente e saber ouvir e não esperar nada garantido. Mas como o representante do Secretário-Geral, eu jamais trabalho sozinho. Meu parceiro número 1, e que tem a liderança no processo é a Cedeao. Os países da África Ocidental: Senegal, Cabo Verde, Gâmbia, Guiné-Conacri, Gana, Nigéria... e o presidente da Cedeao são os líderes legítimos da região. Eu trabalho com eles, e procuro a liderança deles. Mas também existe a União Africana, a organização-mãe. Eu trabalho com eles também. E aí vem a Cplp, que tem cinco países africanos.  E tem a União Europeia que tem uma relação única com a Guiné-Bissau e temos feito tudo para preservar esta relação. Eu estou impressionado e até emocionado como os europeus querem ficar ao lado da Guiné porque eles foram tão decepcionados, tantas vezes, nos últimos anos, que teriam motivo suficiente para bater a porta, e dizer que não querem saber mais da Guiné-Bissau. Mas os europeus têm sido bastante generoros e pacientes. Eu sempre sou bem recebido quando vou a Bruxelas, e aqui em Nova York. Eu já me reuni com todos os 27 embaixadores, com o comissário Durão Barroso, e fiquei muito impressionado. Apesar dos problemas que a Europa está atravesssando, eles ainda têm tempo, interesse e recursos para a Guiné-Bissau.

RO: Como está sendo tratado o problema do tráfico de drogas na Guiné-Bissau, uma vez que esta é uma parte muito importante com relação à situação da Guiné.

RH: Realmente é um problema sério. É tão sério quanto a pesca ilegal na Guiné-Bissau ou o desmatamento ilegal das florestas do país. Não deve ser, portanto, visto como o único problema que a Guiné enfrenta. O tráfico de drogas que vem da América do Sul e usa a Guiné-Bissau como trânsito para a Europa é um problema sério. Os americanos (dos Estados Unidos) estão certos em intervir com força. Cada país com seus recursos e vontade política tenta defender suas sociedades sobre este problema insidioso das drogas. Quanto você vê centenas de milhares de americanos morrendo por causa da droga, quando você vê os carteis de drogas infiltrando instituições e criando instabilidade, seja nos Estados Unidos ou na Europa, você não pode culpar os americanos ou os europeus por agirem. Então, países em questão como a Guiné-Bissau são os que têm que levar em consideração que ao permitir ou serem indiferentes às gangues criminosas da Colômbia, da Bolívia, do Peru usarem seu território como um ponto de transição, mais cedo ou mais tarde, eles terão alguém - neste caso os americanos -, aterrissando no seu território e entrando em ação. Neste caso, é melhor que as autoridades mesmas da Guiné-Bissau tomem esta atitude. E que indivíduos na Guiné-Bissau, no Exército ou política, que estejam envolvidos, cessem todas as atividades e cooperem com as autoridades. Acabem com as drogas. Se eles estiveram envolvidos no passado, terminem com tudo completamente. Eu estou avisando a vocês: mais cedo ou mais tarde, os americanos vão capturar mais uma pessoa. Não os subestimem.  Se eles foram capazes de capturar a Al-Qaeda nas cavernas do Iêmen, no Afeganistão e no Paquistão. Pegar alguém na Guiné-Bissau ou em qualquer lugar da África Ocidental é piquenique para eles. Então, parem com o negócio das drogas que está afetando as pessoas da África Ocidental antes que mais uma pessoa acabe nas cadeias de Manhattan (por causa da droga).

RO: Agora, vamos falar do seu país, o Timor-Leste. Quando o sr. era presidente lá, o sr. desenvolveu um conceito importante de ajuda externa baseada na solidariedade e não, necessariamente, na riqueza do país ou em quanto dinheiro tem para gastar. Agora, Timor-Leste está levando uma agência de desenvolvimento para a Guiné-Bissau com o valor de US$ 2 milhões. Como é que essa agência vai funcionar na prática e a partir de quando?

RH: Bom, em primeiro lugar, a Agência de Desenvolvimento já foi autorizada pelo Conselho de Ministros timorense. O Parlamento também já alocou o dinheiro. Agora, estão sendo procurados dois ou três funcionários timorenses para liderar a agência. O primeiro-ministro Xanana Gusmão disse que não quer fazer como outras agências ricas de desenvolvimento que gastam muito dinheiro com elas mesmas. Ele disse que a nossa só terá duas ou três pessoas, que serão pagas por um orçamento diferente. Os custos operacionais serão cobertos por um outro fundo. Ou seja: os US$ 2milhões de ajuda serão gastos com a ajuda mesmo na Guiné. Eu creio que as coisas podem começar já em junho, julho. O escritório já foi alugado em Bissau. Nós trabalhamos rápido. Mas esta não é a primeira vez que nós fornecemos ajuda para outros países. Nos últimos cinco anos, o Timor-Leste doou pelo menos US$ 10 milhões para países que tiveram desastres naturais severos. Nós fomos um dos primeiros a doar US$ 500 mil para Cuba depois do ciclone, o mesmo se deu com Mianmar, doamos para o Brasil por causa das enchentes. Prestamos ajuda a Portugal devido às cheias em Madeira, até mesmo para a Austrália quando eles tiveram grandes enchentes no estado de Queensland. Nós fazemos isso com sinceridade. Sabemos que não é muito, mas o Timor-Leste já se beneficiou tanto da ajuda internacional, e agora que temos um pouco de dinheiro do petróleo e do gás, faremos aquilo que outros fizeram pela gente: ajudar. Nós continuamos sendo pobres, mas os pobres também devem demonstrar, e às vezes têm mais sensibilidade para ajudar que outros.

RO: Mas este dinheiro, desta vez também ajudará a sociedade civil, a mídia. Como será na prática?

RH: Bom, a decisão será feita pelo chefe da agência, eles deverão me consultar como o representante especial do Secretário-Geral da ONU. Mas, eu espero que nós possamos providenciar assistência à mídia da Guiné-Bissau. Eu me encontrei com jornalistas lá, eles têm dificuldades, os salários são miseráveis, as condições de trabalho também são ruins. Eles têm que ser apoiados. Espero que os americanos e a União Europeia também apoiem a mídia guineense. Eles merecem apoio político para se sentirem protegidos, mas além disso, eles precisam de transporte, equipamento, até dinheiro vivo para que possam comer, possam comprar roupa, porque os salários deles são miseráveis. Quando você tem um político que ganha milhares de dólares na Guiné-Bissau, como também no meu país, e aí você vê jornalistas, que prestam um serviço público, e mal podem comer. Então será uma prioridade para a agência de desenvolvimento do Timor-Leste ajudar a mídia guineense.

RO: Última pergunta. Como é que os países de língua portugesa podem ajudar ainda mais a Guiné-Bissau, como por exemplo, Brasil?

RH: Bom. Os outros países de língua portuguesa fizeram ainda mais que o Timor-Leste. Veja o apoio de Portugal, por exemplo. Eles têm sido muito pacientes e generosos.  Vamos analisar não só o apoio bilateral de Portugal, mas nos últimos anos, e até mesmo agora, Portugal suspendeu a ajuda direta ao governo, mas não os programas humanitários, que continuam. Portugal é também a porta da Guiné-Bissau para a Europa. Se Portugal decidir bloquear a ajuda para a Guiné na União Europeia, não haverá mais dinheiro da União Europeia para a Guiné-Bissau. No caso de Angola, houve uma situação de enorme generosidade e liderança, mas aí ocorreu o golpe e Angola saiu da Guiné. Os guineenses não demonstraram muita sabedoria em fazer uso da ajuda angolana. Se os políticos da Guiné-Bissau não querem usar a ajuda de Angola, essa mesma poderia ter sido bem-vinda no Timor-Leste. Angola queria construir uma rodovia, um novo porto, ajudar a modernizar o Exército, mas houve complicações políticas, e eu ainda estou intrigado como tudo isso aconteceu porque não foi uma decisão unilateral de Angola de ir à Guiné-Bissau. A mesma ocorreu através de um acordo com a Cplp. Foi assinado um acordo com militares da Guiné-Bissau. Não foi Angola que decidiu, de uma hora para, outra ir para a Guiné. Mas foi uma decisão de chefes de Estado da Cplp baseados num acordo escrito. E Angola é um país rico com uma experiência tremenda em modernizar as Forças Armadas. E Angola não tem nenhum outro interesse. Eles sabem os problemas imediatos deles que são internos e têm a ver com a estabilização da República Democrática do Congo. Eles se deslocaram para a Guiné-Bissau por causa da solidariedade como membro da Cplp. Se a Guiné-Bissau não quis usar esta ajuda, é uma perda para a Guiné.

RO: E o Brasil?

RH: Bom o Brasil tem sido mais que generoso. Eu sempre digo que os africanos podem contar com o Brasil porque é o único país da América Latina que tem uma profunda herança africana. Através de capítulos trágicos da História. Daquele extremo ponto da Guiné-Bissau, em Cacheu, onde centenas de milhares de africanos foram acorrentandos, colocados em navios de escravos e levados para o Brasil e ao resto da América. Então, esta ligação profunda existe. Você encontra no Brasil uma enorme simpatia por qualquer coisa da África. E a Guiné-Bissau, um dos menores e mais pobres países, pode inspirar ainda mais os brasileiros. Os brasileiros são incrivelmente generosos. São fáceis de lidar, informais, eu adoro os brasileiros. Eles sabem como gozar a vida, mas eles também sabem o que é o sofrimento por causa dos próprios desafios deles no passado. E hoje, o Brasil é um dos países mais ricos do planeta e pode ajudar. E eles estão preparados para ajudar. Eu conversei com vários líderes brasileiros. Então, os guineenses têm que ser inteligentes e irem frequentemente a Brasília, mas com um bom governo e com um plano, assim será fácil convencer os brasileiros sobre a ajuda.

RO: Algo mais a acrescentar?

RH: Obrigada. E Deus abençoe vocês.

Da Redação, com Rádio ONU11/05/2013
http://www.africa21digital.com/
http://www.africa21digital.com/politica/
ver/20032172-guine-bissau-no-centro-da-entrevista
-de-ramos-horta-a-radio-onu


Paper Edition | Page: 8

These are comments from The Jakarta Post website on the article “Indonesia protests the opening of Free West Papua office in Oxford” on May 5.

Ten years ago, a group of East Timorese (Timor Leste) students asked a group of Indonesian students: “Now that you’ve accepted East Timor’s independence, will you accept the independence of West Papua?” Other Indonesians dared not answer but I said that I couldn’t since Indonesia consists of the former Dutch East Indies territory and while East Timor was not, West Papua (WP) was. I regret my answer.

Many people accuse Western nations of inconsistency, hypocrisy and greed in allowing debate on the political status of a territory, without understanding that there is no single mind between a Western country’s business, civil society and government. If Oxford allows the WP office, then the British government has nothing to do with it and neither does, for example, BP. 

Many Indonesians are still lamenting the loss of East Timor. We never had it in the first place. Soeharto invaded it for the Indonesian Military’s (TNI) pride, not for Citibank or Henry Kissinger. It was also not “stolen” by Australia for profit — now the Dili government is keen to do business with China and Indonesia, rather than with Australia, as the money comes without the conditions of human rights, transparency and fairness. 

Over the 10 years I’ve met and talked with Timorese who’ve chosen either Timor Leste or Indonesia — they have different perspectives and reasons and I respect them.

The saddest thing about West Papua is if it becomes independent, then it will be a very corrupt and dangerous place like neighboring Papua New Guinea. Freeport will still be there, but they will face tough competition from Chinese corporations, who will do better in giving favors to the government. 

Mario Rustan
Bandung

Indonesia forbids Papuans from expressing their opinion in their own land and now they want the to do so in the UK too. And still they want to be called a democracy?

The rest of the world can´t be blinded forever. While the UK government officially supports Indonesian rule over Papua (as they want to do business with Indonesia) dozens of MPs have already joined the International Parliamentarians for West Papua. 

And not only in Great Britain do the people begin to recognize what’s going on in West Papua. Media in Australia, New Zealand, Vanuatu and other Melanesian countries report the human rights abuses by the Indonesian military and police. Even in Germany, the government was heavily criticized for selling tanks to Indonesia, despite the warnings of various human rights organizations. 

Markus Hagenauer
Jakarta

The Jakarta Post | Readers Forum | Fri, May 10 2013


Mega Projeto “Ensino Básico”: Alicerço ba “Nation Building” no “State Building

Martinho G. da Silva Gusmão

Dala barak ona mak ita rona bebeik liafuan MEGA PROJETO. Hanesan – centro elétrico óleo pesado; projeto taci-mane no master planOecusse. Tan osan sei resto, governo loke kanu atu suli mai ho pakote referendum no pakote descentralização (PDD), nst. Liafuan hirak ne’e mesak furak no funan renda. Ema hotu hatene katak mega projeto hirak ne’e barak mak furak iha relatório, maibe barak rahun iha dalan klaran. Balun, sai fali projeto “mate klamar”: relatório ba dehan projeto executa ona, maibe ema la hare isin-ruin.
Artigo ida ne’e hanesan campanha política ida atu ita hotu hanoin hamutuk ho Governo (cq., Ministério de Educação) atu hare ENSINO BASCIO nu’udar MEGA PROJETO ida hodi hari’i nação (nation building) no hametin estado (state building). Ita rona bebeik liafuan “estado frágil”. Maibe, wainhira ita la hare educação básica ita sei monu tama ba “estado falhado”. Mak ENSINO BASICO la metin, Timor Leste nia alicerço ka fondasi mos la metin.

Status questiones

Hanesan Primeiro Ministro Kay Rala Xanana Gusmão rasik dehan, katak, educação hanesan ai-rin boot atu hari’i Nação (nation building), basá, “Um Povo que é culto e instruído é capaz de criar as suas próprias condições para, de forma ativa, se libertar de uma situação de pobreza. ...” (Prefacio, As bases legais do sistema da educação de Timor Leste: 9). No educação ida ne’e hala’o liu husi “... efetiva ação formativa ao longo da vida” (Lei de Bases da Educação, artigo 2on. 2), ka, dala ruma mos hanaran “permanente ação formativa” (Iha inglês: on going formation). Ka filosofia dehan, non scholae sed vitae discimus (ami/ labarik sira buka matenek tan iha escola, maibe tan moris tomak).
Ne’e duni, ita adopta filosofia da educação ida nu’udar pedagogia da libertação nebe hala’o ba ema tomak nia moris no moris tomak Nação nian. Conceito “nation building” ne’e hatudu ba povo tomak no rai-ida tomak, suku no rasa, lian no lisan Timor Leste tomak. La hanesan ho “state building” nebe hatudu de’it ba (a) presidência da republica, (b) parlamento nacional, (c) governo no (d) tribunais. Ne’e duni, wainhira ita dehan “fragile state” – ne’e hatudu deit ba pillares hat (a–d) estado nian ne’e. Nune’e, status questiones nebe hau hakarak hatur: tan sa mak ensino básico mak sai fali mega projeto? Oinsa mak ita bele hala’o mega projeto ida ne’e?
Ba dadaun ne’e ita rona plano estratégico oi-oin. Iha plano 2020 ba defesa no segurança; iha plano estratégico ba educação nacional(PENE) 2011–2030; la kleur tan ita sei hasoru master plan 2030 ba Oecusse deit. Interessante atu ita hanoin katak, master plan Oecusse (MPO) ne’e la iha lei atu justifica, maibe iha ona plano orçamental to’o 2 bilhões USD. Ba fali PENE, to’o ohin loron ita seidauk hatene no la rona investimento to’o hira (?). Uluk FRETILIN (maski osan la barak) aloca 10% resin. Mai fali AMP, tun ba 9%; agora iha GBK tun tan ba 6%. Nune’e, tendencialmente ita nia projeto ba educação tun neneik. Tun too hotu karik!!!
Hare took, rasio população ba MPO no PENE mos ku’ak boot. População Oecusse to’o 2030 hira? Bibi’it, sira to’o 80.000 habitantes karik. Povo Timor Leste bele sente injustiça social wainhira distrito sira seluk la hetan osan boot hanesan ne’e, maibe Oecusse mesak mak iha privilegio (hau hanoin: halo lai lei intermediária atu defini tratamento especial ba Oecusse molok halo master plan). Hare tan: labarik sira nebe tama iha escola to’o 2030 ninia mapa iha território tomak mak (1) pré-escolar = 94,442; (2) ba ano escolaridade = 260,440; (3) secundário = 76,312. Seidauk sura universitário no escola superior hamutuk ho escolas técnicas sira no rasio mestre/a sira nian. Ba beneficiário educação sira ne’e de’it iha han tiha ona 60% resin husi população Timor Leste, husi Oecusse to’o Lospalos, husi Atauro to’o Betano. Orçamento ba educação iha 6% deit?
Nune’e, wainhira ita hasai tiha master plan husi Oecusse, atu monta fali MEGA PROJETO ba educação básica ho osan 2 bilhões USD to’o 2030, então nation building no state building bele ona iha fundamento metin. Ho respeito tomak ba maun-alin sira Atoni, master plan hatudu deit “dilema irracionalidade” nebe hatudu de’it katak Xanana Gusmão no Mari Alkatiri nu’udar “salvador” no “libertador” ba Oecusse, maibe husik de’it kanek no mata-wen ba povo tomak, liu-liu geração foun nebe la hare ninia dalan diak ba futuru.
Husi ninia historia rasik, educação ne’e hanesan sasukat atu bele hare povo ida ninia culto no cultura. Ema sai ki’ak la’os tan economia no social, maibe tan ninia cultura no educação nebe naksobu ba beibeik. Cultura moderna moris no metin, wainhira ninia povo iha ona civilização kona ba “ars bene dicendi” no “ars bene legendi”. Ida ne’e mak sai MEGA PROJETO, wainhira ita dehan katak povo ida Timor Leste ne’e culto no instruído duni.


“Ars bene dicendi”: Língua no Linguagem

Milagre boot ida iha espécie humana mak ninia capacidade atu “ko’alia” (falar) hodi nune’e bele hatudu ninia “hahalok” (agir) atu ema hatene saida mak nia “hanoin” (pensar). Ida ne’e mak hanaran linguagem. Ita ema la’os de’it hasai lian no rona liafuan. Ne’e língua. Iha filosofia, linguagem katak oinsa mak ita ema hatudu liafuan hamutuk ho hahalok hodi nune’e ema hatene moris ne’e ninia lala’ok. Filosofo boot hanesan Platão hari’i ninia Akademia no Aristóteles ho ninia Lyceum, sira hakarak hametin ars bene dicendi– arte hodi ko’alia di’ak no furak. Sira hare katak linguagem ba sai hanesan paradigmaba Escola.
Iha Timor Leste iha haksesuk malu bebeik kona ba língua, maibe seidauk hatene oinsa linguagem ba sistema educação nian. Ita nia milagre boot mak ita moris iha cultura multilingualismo ida. Lei-inan rasik dehan hatur ona língua boot 4: tetum, português, inglês no indonésia (artigo 13ono 159o). Lei no. 14/ 2008 kona ba Bases da Educação, hametin “As línguas de ensino do sistema educativo timorense são o tetum e o português” (artigo 8o). Nune’e mos ita nia governo defende no implementa tan língua materna. Maibe, tan sa mak iha tinan barak nia laran ita haksesuk malu kona ba Portugues deit, maski ko’alia Inglês no Bahasa Indonésia mos ulun tun ain sae, no Tetum sabraut?
Filosofo sira dehan, “language is the house of being” (Martin Heidegger, Introduction to Metaphysic); seluk dehan “... the limits of the language (the language which I understand) mean the limits of my world” (Ludwig Wittgenstein, Tractatus Lógico-Philosophicus: 5.62); ka “Being that can be undestood is language” (H.G. Gadamer, Truth and Method: 474). Iha ne’e filosofo sira la’os de’it hare língua, maibe linguagem.
Hau hakarak hatudu aspecto seluk, katak, linguagem mak sai sasukat ba pedagogia. Ita moris iha traço social ida nebe discrimatorio wainhira ita hare ba ema ida-idak nia an (individuo, labarik/ alunos/ alunas) mai husi classe social oi-oin iha comunidade/ sociedade multilingual nebe tur hamutuk iha fatin ida. Ho liafuan badak, labarik sira tur hamutuk iha sala de aula ida, maski mai husi suku oi-oin, rasa oi-oin no lian oi-oin! Maibe sira iha linguagemida: matenek nain sira.
Questão dahuluk: liu husi dalan saida mak ita bele haka’it pegagogia ho sociedade multilingua hanesan Timor Leste? Resposta: iha linguagemnia laran. Ita bele dehan katak linguagem mak “encarna” (halo isin) kona ba práxis social ida. Katak, wainhira ema ida ko’lia ita la’os de’it rona liafuan maibe hare mos moris tomak nebe hatur iha liafuan nia laran. Ne’e duni, linguagemne’e MEGA PROJETO ida tan ita la’os de’it aprende Portugues ka Tetum ka Inglês ka Bahasa Indoensia maibe ita hatene oinsa mak foti sai teoria no posicionamento critico kona ba experiência nebe “encarna” ... hatene moris ne’e rasik.
Tuir ha’u nia hare, ita haksesuk malu barak liu kona ba Portugues maibe hatudu de’it impregnação ideológica ida. Saida mak ne’e? Uluk kedas iha 1999 hau dehan ona, katak, sociedade Timor Leste ne’e nakfera tan ita adopta Portugues!!! Maibe ida ne’e tan, na’iulun político sira rasik mak hafahe tiha sociedade ne’e ba classe oi-oin, katak, sira nebe mai husi Portugal, Moçambique, Austrália no malae nia rain sira (hamutuk ho família tomak) mak matenek liu, no Timor oan sira nebe hela iha rai-laran ne’e mak sarjana supermi liu. Husi ne’e ita ida-idak halo ona ita nia “códigos lingüísticos” rasik. Hodi “código” ne’e ita hare kedas ida-idak nia “classe sociais”, ida-idak nia “ordem” no organização iha ida-idak nia moris. Tan ne’e, “estrutura social” foun ne’e mak sai fali hanesan sasukat ba comportamento lingüístico. Nune’e, sociedade Timor Leste caracteriza ho resistência foun – rejeita Portugues ho linguagem ideológico. Tan Portugues mai hamutuk ona ho hahalok discriminatório ka “malae minded” (malae mak hatene liu no matenek liu).
Questão daruak: tanba sa mak ita foti linguagem pedagógica nu’udar MEGA PROJETO? Tanba, nia mak sai hanesan sasukat atu ita bele hare “forma de ação escolar” – katak linguagem mak sei sai hanesan “uso” wainhira mestre/a ho aluno/a ko’alia iha contexto especifico ida. Ho liafuan seluk, sira la’os de’it ona usa língua baibain (Tetum, Portugues, Inglês, Bahasa Indonésia ka lian-inan), maibe usa linguagemmetenek nain sira nian. Linguagem halo ema hanoin hamutuk no hanoin lisuk nu’udar matenek nain.
Iha ensino básico nia laran, língua no linguagem tem que sai hanesan MEGA PROJETO. Tan husi fondasi mak ita hari’i metin ona língua no linguagem, labarik sira sai boot sir sei iha toman di’ak ida ne’e. Oinsa? Mestre/a sira nebe tuir curso língua (Tetum, Portugues, Inglês no Bahasa Indonésia) la’os deit buka hatene lian hirak ne’e, maibe mos hatene ko’alia linguagem matemática, linguagem lógica, linguagem historias, linguagem ciências naturais, ka linguagem ciências humanas. Ne’e sei hasai orçamento boot tebes, tan ita sei buka ema nebe hatene Portugues-Tetum-Ingles-Indonesia matemática nian, ciências naturais nian, ciências sociais nian, nst. Labele haruka mestre/a sira aprende tiha língua husi ema nebe hatene ko’alia portugues, tetum, bahasa indonésia ka inglês, maibe instrutor sira ne’e la hatene ciência.

Ars bene legendi: Biblioteca

Tan sa mak ita ko’alia portugues la hatene, inglês la diak no indonésia namtate ona? Ninia resposta: ita seidauk to’o cultura atu hadomi livro no hakerek. Timor Leste sei iha cultura oral, maibe haksoit liu tiha cultura literária hodi ba liu kedas cultura tecnologia informática.
Cultural oral mosu wainhira ita nia bein-ala sira haktuir ai-knanoik, knanuk, hakseek no lisan (adat) kona ba moris di’ak. Husi lisan hirak ne’e mak ita nia sociedade hanorin oan no bei-oan sira kona ba moris. Valor no norma, fiar no matenek mai husi lisan rasik. Ohin loron mosu filosofia comunitarianismo – katak, hare no hanoin katak cultura ida-idak iha ninia lisan moris rasik (ethics of life).
Cultura literária mosu dahuluk iha civilização Egipto nian, tinan 3400 molok Kristu Moris. Alfabeto tuan-kalu liu mak hieroglyphicnebe hakerek iha monumento no papyrus. Husi ne’e mak ema Canaan sira (proto Canaanite) hamosu sistema hakerek nian ho naran phoenician. Husi ne’e mak mosu mos Aramaico (Aramaic script) no Arábico (Arabic script). Balun mak mosu fali iha Grécia (Etruscan alphabet) no Latim (Latin alphabet). Balun mak mosu iha Rússia (Cyrilic script). Iha Ásia, rai boot sira hanesan Cina, Dinastia Shang mos hamosu alfabeto Cina nian (1400–1200 molok Kristo Moris) – nebe fo biban atu moris mos iha Japão no Korea.
Husi historia ne’e ita hare katak cultura hakerek ne’e mak sai hanesan ai-rin ba rai nebe culto no civilizado. Civilização sukat husi tradição hakerek no le. Ema le barak, wainhira iha livro barak. Livro barak, tan ema hakerek barak. Reino boot sira hanesan Índia, Egipto, Babilônia Mesopotâmia, Aztec Maya, China no Japão, Grécia no Roma sai boot tan cultura literária. Sira fo valor ba matenek nain sira atu hakerek. Matenek nain sira ne’e hanorin fali foinsae sira atu hatene le.
Iha tempo moderno, rai sira hanesan Japão, USA, Franca no Alemanha, Korea no Taiwan mak iha cultura boot tebes atu hadomi livro. Husi ki’ik too boot, ferik no katuas ho foinsae sira iha hela deit livro iha liman laran atu le. Tan ne’e mak sira iha loja mesak boot de’it (livraria) no biblioteca municipal ka nacional.
Atu too iha cultura hadomi livro ne’e liu husi campanha naruk no todan. MEGA PROJETO nebe ita tem que hare mak oinsa mak investe maka’as ba livro. Lisan hakerek livro no le livro sei dok husi ita nia escola sira. Halo nusa ba mos, “livro” ne’e hatudu duni centro cultural. “Livro” mak oxigênio no pulmão ba educação atu moris. Ne’e duni, wainhira escola ida la hari’i biblioteca nebe nakonu ho livro ba alunos no mestre/a sira ita bele dehan ona katak hanesan igreja ida nebe la iha altar no tabernaculo.
Timor Leste ne’e seidauk bele culto e instruído, tan ita la iha biblioteka no la produz livro. Nação nebe la produz livro iha ninia biblioteca rasik, nia mak ki’ak rabat rai.Infelizmente, iha Timor Leste la iha ema nebe mak hakarak dedica sira nia moris atu hala’o knar ida ne’e: le no hakerek, hakerek no le. Tan la’os fatin ba professionalismo. Ema sei la hetan moris di’ak, wainhira nia serviço mak hakerek livro. Iha rai seluk, exemplo besik liu mak Malaysia, Estado investe ba escritor sira atu hakerek. Iha Indonésia, atu besik liu tan, ema nebe hakerek iha jornal no revista hetan moris di’ak tan media imprensa selu sira ho honorarium nebe aas oituan.

“Habilitação literária”

Iha debate TVTL 24/04/2013, representante husi mestre/a sira ko’alia kona ba “habilitação literária”. Problema nebe mosu, katak, recrutamento mestre/a sira baseia ba sira nia titulo acadêmico ka diploma – bacharelado, licenciatura, mestrado no doutorado. Mestre/a sira hanoin katak sistema nebe Ministério da Educação (ME) foti atu halo recrutamento ne’e hanesan discriminação. Tan, iha mestre/a barak mak hanorin kleur ona (experiência barak), maibe seidauk hetan tratamento diak. ME hare liu ba sira nebe iha ona titulo acadêmico.
Keta haluha, conceito “habilitação literária” la sukat de’it husi titulo ka “gelar”, maibe husi mos “obra cientifica” – hakerek artigo no livro ka manual (diktat) hodi hanorin, participa ona iha conferencia nacional ka internacional sira hodi ko’alia ka hakerek. Iha Timor Leste ita iha docente hira  no mestre/a hira? Barak tebes. Maibe, tinan ida mestre/a sira no docente sira publica ona artigo no livro ka manual hira?
Tuir ha’u nia hanoin, ME labele hare de’it ba “habilitação literária” liu husi ijazah (dala ruma falsu, ka sosa de’it iha Indonésia), maibe atu manan concurso ida ba posição nu’udar mestre/a, sira bele hatudu ona liu husi livro/ manual nebe sira bele hakerek. Nune’e, mestre/a nebe atu hanorin matemática, nia hakerek manual bilingual – sorin portugues, sorin tetum; nune’e mos hanorin ciências naturais ka ciências sociais, historia, geografia nst. Sei sai MEGA PROJETO, tan husu investimento boot atu incentiva mestre/a sira atu hakerek. Ida ne’e la’os deit hasae capacidade no qualidade cientifica husi mestre/a sira, maibe hamoris cultura foun ida kona ba habilitação literária. Tuir ha’u nia hanoin, habilitação literária ne’e mak hatudu lolos alfabetização intelectual. Tan – tuir hau nia hanoin – alfabetização intelectual sai hanesan buat nebe Maun Boot PM Xanana Gusmão dehan “ ... de forma ativa, se libertar de uma situação de pobreza” no hau aumenta nu’udar “... condição para a democratização da cultura”. Saida mak alfabetização intelectual?
Ida (1), hatudu katak “linguagem escrita” mak hanesan ita ema nia invenção hodi nune’e ita bele hatene no controla natureza, maibe dalan ida oinsa mak ita ema nia “hanoin”, “hateten” no “hahalok” hodi hatudu historia ida. Ne’e duni, linguagem escrita mak hatudu oinsa mak ita ema moris nu’udar “ser social” no “ser histórico”. Liu husi “linguagem escrita” mak ita hatene moris passado hodi hatutan ba moris presente no sei lori too moris futuru nian.
Rua (2), alfabetização intelectual mos lori ita atu hare “linguagem histórica”. Ita ema nu’udar “ser histórico”: moris halo rai nia naran maski sei mate, maibe la’os hanesan animal nebe moris la hatene an no mate ona ema tolan husik ruin deit mos soe tiha. Ser histórico katak ita ema moris ne’e “produzir” no “projetar” ita nia existência rasik. Ne’e duni, wainhira mestre/a sira hakerek barak no oi-oin, sira sei husi hela “memória histórica” ida kona ba saida mak di’ak ona atu rai hela, no saida mak seidauk iha atu sira be tuir mai bele hatutan.
Tolu (3), hanesan dehan “no man is an island” (John Donne). Wainhira ita hakerek, ita hanesan lori ema husi fatin ida too fatin seluk atu hasoru malu iha sira nia hanoin laran. La’os lori isin mak hasoru malu. Maibe, iha hanoin. Ne’e duni liu husi linguagem escrita ita hatudu ba malu dalan atu hakat hamutuk. Husi ne’e mak mosu sociedade ka comunidade nebe comunica ba malu.
Ikus liu (4), wainhira dehan “democratização cultura” ne’e hatudu ba globalização moris ne’e. Saida mak ita ema la bele halo? Husi rai ita ba fulan too planeta seluk, tun liu ba taci okos ... teknologia informática, free space ho internet, facebook, twiter, móbile phone, televisão no radio. Sira hatudu oinsa mak cultura ne’e moris no buras. Maibe, iha ema barak mak la hatene sasan sira ne’e. Iha ema oituan mak hatene. Hanesan ita dehan, ema matenek no riku sira sai boot ba bebeik, hodi hanesan ema barak nebe ki’ak no mukit. Nune’e, “linguagem escrita” mosu nu’udar ponte ida ba democratização cultural ... maski ki’ak no mukit karik ba, maibe ema hotu-hotu bele iha acesso ba educação tan mestre/a sira hakerek buat mesak furak no murak.
Se ba MISS TIMOR LESTE ita bele hasai USD 200.000 atu hare feto bonita ida hatais “bikini” iha palco leten (depois foinsae ne’e patarato folin boot, maibe ferik ona namlaek nafatin), tan sa mak ita labele hasai USD 2.000.000 ba mestre/a sira nebe hakerek no hanorin maibe sei rai too geração ba geração? MEGA PROJETO ida atu labele hamosu “plano baruk ten”, ka ita badinas duni atu halo plano nebe hisik kosar wen no ho’is kakutak wen?
  
*) Docente filosofia política, ética filosófica no ateísmo contemporâneo iha Instituto Superior de Filosofia e de Teologia (ISFT) Dom Jaime Garcia Goulart, Dili



By  Samoro-Maliya’in

Each one of us is different and have had different opportunities to show leadership and capacity either as a Chairmen or Manager. Every single State Institution or Organizations needs good Leadership to perform and to reach its goals of future Development Plans. We need   good leadership like Kay Rala Xanana Gusmão, Mari Bin Amude Alkatiri as well as the others to guide us forward, to reach at least 51 % of our National Development Plan from 2012 to 2022. Hopefully, we can reach 99% in 2030.

As civil servants of the State, mainly engaged in the area of diplomacy, we need to understand the difference between politics, the executive and the administration.

To avoid negative impact occurring in an institution, we need to understand the rules, in order to guide us in the norms and the ethics of the applicable regiment within the institution. If not, then the institution could face problems and challenges, thus affecting the country as a consequence of any misunderstanding or mistakes.

Politics and Politicians must not think that the management of Administration and Finance belongs to them. That’s why as a State and nation building we need the potential human resources to perform professionally, with integrity, discipline, transparency and responsibility, capable and fully experienced to develop the country through each sector of development in Timor-Leste.

Those bad experiences have shown several times that if our controls of the management  and administration systems process performs outside the norms of professionals rules and ethics, then it would invite those Government Officer (civil servant) within the State Institution to play double standards with the politics and the politicians  to reach some indirect benefits.

This normally happens in various countries caused by low salaries and wages and high living costs. We must accept and recognize that in some State institutions in Timor-Leste or even in those post conflict and poor countries, some politicians do not have enough capacity and wisdom to handle issues such as good leadership.

A leader or a good manager will improve the system of the Government Officer (civil servant) within the State institutions to avoid corruption, collusion and nepotism.

The triangle of Corruption-Collusion-Nepotism is the real fatal virus that opposes and kills the reinforcement of the system of the State Institution all over the country that has been pledge by the Government of Timor-Leste. Corruption-Collusion-Nepotism, attitude like and dislike, abusing the power through the facilities and opportunities of the State through the activities of the Institution and the organization are our moral deficiency that needs strong courage to resist.

To protect the interest of the State and the Government, each of us must feel proud as a member of FALINTIL for development to fulfil the independence. We are new FALINTIL fighters for our National Development Plan to protect and to promote our country, Timor-Leste.

Our rules are not to carry the gun like before,  but to upgrade our country as like others in the world, through hard study, working hard in each institution to gain more experience and to reach our goals of the National Development Plan of Timor-Leste. This means that we will reach another way to become a new Hero to serve our people and our beloved country by listen to them carefully and find the solution together.

Our good experiences left behind every day, will lead us to the recognition of good leadership by others, to become their great leader in the future. To Lead them as simple and good Managers with intelligence of the brain as well as with the wisdom of its bottom of hearts in implementing and obey the rules.  This is the policy and the decision to serve our humble people and to sake our great nation, the Democratic Republic of Timor-Leste, the end island of Asia and the beginning of the pacific.

Good leadership and good leader,know how to Lead its people to become the future potential and to anticipate the big challenges face by the people and the country in the future.   THANK YOU



MINISTERIO DOS NEGOCIOS ESTRANGEIROS E COOPERACAO
Gabinete do Secretário de Estado para os Assuntos da ASEAN


KOMPETISAUN HAKEREK KONA-BA ASEAN


Hodi selebra loron Restaurasaun Independensia Republika Demokratika Timor-Leste ba dala-sanulu-resin ida, Gabinete Secretaria de Estado para os Assuntos da ASEAN, Ministerio dos Negocios Estrangeiros (GSEAA-MNEC) sei hala'o Kompetisaun Hakerek ne'ebe nakloke ba publiku tomak hodi konkorre.

Kompetisaun Hakerek ne'e programa sensibilizasaun kona ba ASEAN ne'ebe GSEAA-MNEC organiza nudar maneira ida ita bele hatene klean liutan kona ba ASEAN no prosessu preparasaun adezaun Timor-Leste nian ba ASEAN.

Rejistu ba Kompetisaun Hakerek ne'e sei hala'o iha:

Loron/Data: 6 - 13 Maiu 2013 hahu husi horas 08.30 dader - 17.30 lokraik oras servisu nian.

Fatin: Ofisiu GSEAA-MNEC, Avenida Praia dos Coqueiros, Marconi, Dili.

Premiu ba manan-nain sira hahu husi US$500-1,500 no sei fo tan mos ho sertifikadu.

Ba publiku ne'ebe hakarak kadi kakutak hodi manan premiu sira ne'e, bele hakat mai hodi registu naran.

Loron no data ba Kompetisaun Hakerek sei hala'o iha loron 15 Maiu 2013 hahu tuku 08.00-12.00 iha Salao Nobre, MNEC.

Atu hatene kle'an liutan kona ba programa Kompetisaun Hakerek ne'e, bele halo kontaktu mai, e-mail: gabineteasean@gmail.com ka telf. mai 3339610. Telemovel: 78031969 ou 77012253.

Obrigady barak ba atensaun!

Sekretariu Estadu ba Assuntu ASEAN




Dili, 6 de Maio de 2013

1. Logika Dezenvolvimentu Setor Infraestruturas

Aprosimasaun no konseito dezenvolvimentu V-Governu tenki kumpri no submete ba logika hanesan tuir mai ne’e:

        i.            Planu Estrategiku Dezenvolvimentu 2012 -2030 (PED)
      ii.            Programa V-Governu (P V-G)
    iii.            Planu 5 Anus/Planus Kinkenal dos Ministerius (PK)
    iv.            Planu Annual dos Ministerius (PA)
      v.            Programas/Projetus

Iha PED ne’ebe aprovadu tiha ona iha Parlamentu Nasional subliña tiha ona saida mak atu halo, relativamente ba infrestruturas komesa husi 2013 to’o 2030.

V-Governu nudar primeiro Governu ne’ebe hetan fiar husi povu atu hahu ho prosesu dezenvolvimentu ida ne’ebe planeadu, iha metas realistikas no atividades konkretas ne’ebe sei bele implementa durante nia mandatu iha tinan 5 lima laran (2012-2017). Tamba ne’e mak iha Programa V-Governu nian ita hare katak iha buat balun deit mak ita hahu halo, tuir ita nia kapasidade finanseira no kapasidade de ezekusaun ne’ebe iha limitasoens hanesan rekursus umanus no tempo. Tamba ne’e mak importante teb-tebes atu sukat saida mak ita hakarak halo ho saida mak ita bele halo iha limtes de tempo tinan 5 laran ho kapasidades intitusionais nune’e mos individuais ne’ebe ita iha, inklui intitusones no individuais husi seitor privadu nian.

Tuir mai, kada ministeriu, inklui MOP tekni halo planu kinkenal ka 5 anus nian ne’ebe aliña ho PED, liliu iha faze inisial implementasaun PED nian. Nune’e suseivamente iha nia planu anuais komesa husi 2013 to’o 2017.

Ezemplu konkretu iha setor Estradas, Pontes no Kontrolu de Seias mak hanesan tuir mai ne’e:

PED: “Timor-Leste sei halo investimentu substansial no longu prazu ba estradas, atu bele manten rede rodoviaria atual , inklui programa ho eskala bot ba reabilitasaun, reparasaun no meiloramentu ba estradas hirak ne’ebe iha ona. Estrada foun so sei bele halo atu servi objetivu ekonomico no social importante ruma”.

Programa V Governu Konstitusional 2012 -2017: “Iha tinan lima mai né, Governo sei halo programa investimento ida boot tebes, atu aktualiza no melhora ita nia sistema, nebé luan, kona-ba estradas nasionais, rejionais no rurais, nuné mós atu garante katak sei halo manutensaun ne’ebe diak ba rede estradas né. Né hotu inklui, hahú halo manutensaun ba pontes, nebé liu 450 iha país tomak”.

MOP sei reabilita no repara estradas rurais besik 1.270 kilometrus, sei meilora “up-grade” estradas nasionais ba padraun internasonal hamutuk 866 kilomentrus, sei reabilita tuir padraun internasional estradas distritais hamutuk 397 kms, primeira faze.

Auto-Estrada Suai Beaco sei hahú iha 2014, Sei konstroe 23 pontes ho naruk hamutuk 2.640 metrus, sei halo konstrusaun ba muru kontensaun hamutuk 6,4 kms iha 32 pontus iha 2013. Deseño ho supervisaun ba mota 25 ho nia kumprimentu 50 kms sei halo iha 2014, konstrusaun sei hahu iha 2015 no sei ramata iha 2017, Sei halo manutensasun rutinas ba estradas nasionais hamutuk 1.426 kms no manutensaun estradas urbanas hamutuk 716 kms tinan-tinan, inklui mos manutensaun periodikas ba estrads ho pontes atu garante sustentabilidade de uzu ba investimentu publiku ne’ebe goveru halo.

2. Realidade iha Dezenvolvimentu setor das infraestruturas

Timor-Leste nia kondisaun infraestruturas baziakas sofre detrusaun fizika makas durante retirada forsa opkunate iha 1999, ne’e inegavel. Embora estradas no pontes ladun hetan prezuizu ka estragus hanesan sub-setores sel-seluk, maibe sofre mos konsekuensia logika ida husi faze inisial dezenvolvimentu nasional ne’ebe ita iha. Timor-leste hahu nia dezenvovlimentu husi faze emergensia, iha tempu ne’eba prioridade la’os ba infraestruturas maibe ba setor sel-seluk. Fazeadamente ita hahu ho dezenvolvimentu das infraestruturas maibe sei konsentra ba iha infraestruturas vital hirak no sei depende barak liu ba apoios parseirus dezenvolvimentu sira, entau atensaun fob a irrigasaun, be-mos no eskolas, postu saudes n uit-oan deit mak fob a iha estradas no pontes liliu ba rehabilitasaun ba kondisaun emergensias katak atu fasilita deit kontinuidade de movimentasaun ema no sasan nian.

Tamba ne’e mak ladun iha manutensaun, rehabilitasaun no konstrusaun ba fasilidades hanesan pontes, estradas, portus no aeroportus, infrestruturas importantes mos maibe ho prioridade lan hanesan ba be-mos, eletrisidade no buat seluk tan ne’ebe iha.

Embora buat balun komesan halo daudaun ona desde 2002-2012 (10 anus nia laran), infrestruturas ne’ebe ita tenta halo sei limte deit ba iha rehabilitasoens no konstrusoens enfrestruturas ho eskala ki’ik ba mediu, ne’ebe barak liu ia nia emprezas nasionais mak kaer.

Faktu hatudu katak, buat uitoan ne’ebe ita halo ho rekursu finaseiru limitadu ne’ebe iha barak mak lakonsege hodi rezultadu ne’ebe ita hotu espera, tamba kualidade de obras la tuir padraun ne’ebe iha no barak kualidade ladiak no brak mos inta tenki re-investe ka halo foun fali.

3. Konsekuensias veridikus 
  • Ita sei iha lakuna ka falta de infrestruturas adekuadas ho kualidade diak ne’ebe sei be sustentavel ba longu prazu. 
  • Dezenvolvimentu ekonomiku sei sofre konsekuensias de kustu-alta tamba factor kontribuitora ida mak setor transportes sei karun tamba laiha infraestruturas ne’ebe diak. 
  • Lamentasoens no complain sei mai husi ema hotu no fatin hotu katak estradas, pontes, no infraestruturas sel-seluk sei falta. 
  • Kustu operasaun fasilidades transportes hanesan kareta hoirak sei karun teb-tebes, ezemplu mak viazen balu ke tenke lori oras 1 deit sai fali oras 2 ka 3 entaun gasta tempo, kombustivel no kustu manutensaun sei a’as. 
  • No sei iha buat barak tan mak imi hatene rasik ona.

 4. Solusaun

  • Projetu hot-hotu tenki mai no sai husi Planu Governu nian, ba Obras Públicas tenki mai husi MOP nia Planu 5 Anus ne’ebe detaila ona iha Planus Anuais. Tama ba projetus ka programas hirak ne’e mak iha koherensia no aliña ho PED, no liliu programas ka prohetus hira barak iha naturalidade de projetus multi-annual ka fazeda. Ho realidade ida ne’e mak sei laiha tan oportunidade ba projetus solisitadas, insedentais ho não planeadas husi MOP.
  • Projetus hirak ne’ebe mai husi planu hirak iha leten sei iha orsamentu no governu sei responabiliza ba povu atravez do Parlamentu Nasional. Ho ne’e atu subli`a deit katak projetu hotu hotu sei tuir siklu projetu ne’ebe iha katak sei iha fazes hanesan estudus viabilidade, dezenhu, konkursu publiku/tenderizasaun ka tuir aprovisionamentu no bazeia ba kontratu ofisial. Bainihra laiha kontratu, projetu nuka se bele hala’o.
  • Governu iha ona politika no lei ba Parseira Publiku ho Privadu (PPP) atu enkamiña solisitasaun de investimentus husi setor privadus. Emprezas privadas hirak bele solisita projetus mas tenki kumpri regras no prosedur hirak ne’ebe determina tiha ona tuir politika no prosedimentus offisiais-legais husi PPP nian.
  • Sei iha prakualifikasaun ba emprezas hirak liliu iha aera konstrusaun sivil nian atu asegura kualidade projetus nian no asegura katak emprezas sira halo servisu tuir sira nia kapasidade teknika, finaseira ho rekursu umanu ne’ebe iha.
  • Atu asegura implementasaun grandes projetus ho kualidade no tuir padraun internasional MOP sei halo buat hirak tuir mai ne’e:
o   Equipamentus ka fasilidades laboratoriu atu ezamina kualidade materiais sei inklui hotu iha  kontratu ba obras.

o   Obrigatoriu atu iha engineiru ho kualifikasaun internasional iha fasilidade laboratorium nin atu gaerante kualidade de ezaminiasaun no kulaidade de materiais.

o   Tenki iha parseira ho entre empreza internasional ho nasional liliu iha area verifikasaun, ezaminasaun ka material testing atu nune’e bele iha tranferensia de abilidade ba engineirus nasionais sira gradualmente durante prosesu dezenvolvimentu das infraestruturas.

o   Tenki iha mos supervisaun ho kualidade a’as.

MOP/Conferensia de Imprensa




Taur Matan Ruak
Presidencia da Republica de Timor Leste


.


Convite 20 Maiu 18:00
 AMRT
Arquivo Museu Resistencia Timorense

https://www.facebook.com/
arquivomuseu.resistenciatimorense
Iha ambitu ba komemorasaun Aniversariu Restaurasaun Independensia Timor-Leste ba dala sanulu resin ida (11), Arkivu & Muzeu Rezistensia Timorense no Fundasaun Oriente ho ksolok konvida ita boot sira ba aprezentasaun livru editadu hosi Porto Editora"Os Antigos Reinos de Timor-Leste" hosi Monsenhor Carlos Filipe Ximenes Belo - Aprezentadu hosi: Prof. Doutor Benjamin Corte-Real. Oras 18:00 iha Pizu 2 AMRT nian - Arkivu & Muzeu Rezistensia Timorense. Avenida Cidade de Lisboa, Antigo Tribunal de Díli, Dili, Timor-Leste. Hare konvite (avizu) iha video liu husi site Facebook AMRT nian. Klik iha nee: Konvite... https://www.facebook.com/arquivomuseu.resistenciatimorense

No ambito da comemoração do 11. Aniversário da Restauração da Independência de Timor-Leste, o Arquivo & Museu da Resistencia Timorense e a Fundação Oriente tem o prazer de convidar para a Apresentação do livro editado pela Porto Editora, "Os Antigos Reinos de Timor-Leste" de Monsenhor Carlos Filipe Ximenes Belo - APRESENTADO POR: Prof. Doutor Benjamim Côrte-Real. 18:00 - no Piso 2 do AMRT - Arquivo Museu Resistencia Timorense. Avenida Cidade de Lisboa, Antigo Tribunal de Díli, Dili, Timor-Leste


Sinopse

O livro Os Antigos Reinos de Timor-Leste (Reys de Lorosay e Reys de Lorothoba, Coronéis e Datos) trata da história dos régulos (chefes) timorenses e dos governadores portugueses. O livro foi escrito para comemorar os quinhentos anos da descoberta da Ilha de Timor (1513?-2013) e o primeiro centenário da Guerra de Manufahi (1912-2012). Consta essencialmente de seis partes: 1.ª parte: Os reinos de Timor ao longo dos séculos; 2.ª parte: Usos e costumes de Timor; 3.ª parte: Reinos por distritos e subdistritos; 4.ª parte. A lista dos régulos por ordem cronológica; 5.ª parte: governadores portugueses; 6.ª parte anexos.

Os Antigos Reinos de Timor-Leste pretende ser um subsídio para a História da República Democrática de Timor-Leste e um incentivo aos timorenses para conhecerem o seu passado histórico, caracterizado por guerras constantes, contra Portugal, Macau, holandeses e contra reinos das ilhas vizinhas.

Finalmente, o livro pretende ser um convite expresso aos descendentes dos régulos e liurais para escreverem sobre as suas "casas reais" e, assim, poderem perpetuar a memória dos seus antepassados.

Os Antigos Reinos de Timor-Leste de Dom Carlos Filipe Ximenes Belo, SDB



A G E N D A
Comemoração 
do 11 Aniversário da Restauração da Independência 
da RDTL - 20 de Maio de 2013

De 19 Mai até 20 Mai

I. Missa de Agradecimento

Data: 19 de Maio de 2013

Horas: 07:30

Local: Igreja Catedral Dili, Villa Verde

II. Cerimónia da Içar da Bandeira Nacional

20 de Maio de 2013

Local: Palácio do Presidente da República, Aitarak-Laran,Dili

Introdução

08h45 – Início da formatura
09h00 – Chegada dos convidados
09h20 – A chegada da Sua Excelência o Presidente do Tribunal de Recurso, Cláudio Ximenes.
09h25 – Chegada de Sua Excelência o Presidente do Parlamento Nacional, Vicente Guterres e esposa
09h30 – Chegada de Sua Excelência o Presidente da Assembleia Nacional de São Tomé e Príncipe, Alcino de Barros Pinto
09h40 – A chegada da Sua Excelência o Presidente da República Democrática de Timor-Leste, Taur Matan Ruak e esposa
09h45 – Início da serimónia

  1. Apresentação de Armas das Forças em parada à S.E. o Presidente da República Democrática de Timor-Leste
  2. Passagem de revista às Forças em parada por S.E. o Presidente da República Democrática de Timor-Leste
10h00Içar da Bandeira Nacional

  • Içar da Bandeira Nacional pela equipa de içar da bandeira
  • Apresentação de Armas à Bandeira Nacional
  • Um minuto de silêncio em homenagem aos herois Tombados pela Pàtria
  • Discurso de S.E. o Presidente da República Democrática de Timor-Leste
  • Desfile das Forças em Parada perante a S.E. o Presidente da República e a tribuna de honra

11h05 – Fim da cerimónia

III. Cerimónia de Arrear de Bandeira Nacional

Introdução

16h00 – Início da formatura das Forças
16h20 – Chegada dos convidados
16h50 – Momento mais alto da cerimónia do arrear da Bandeira Nacional, efectuado pelo corpo do arrear da bandeira de 20 de Maio
17h00 – Arrear da Bandeira Nacional pela equipa de Arrear da Bandeira

17h30 – Fim da Cerimónia

PR/GOV.TL


Philosohpy for Children”: Proposta ba Formação Labarik sira iha Timor Leste

Martinho G. da Silva Gusmão

Temi de’it liafuan filosofia, ema barak mak baruk ona atu rona! Filosofia ne’e ba de’it Amo-lulik sira, liu-liu sira nebe tur de’it iha fulan hodi hanoin kona ba rai! Ema balun halo piada dehan “filosofia é a ciência como tal, e sem tal e tal não ha ciência como tal”. Filosofo boot husi Indonésia, Prof. DR. Franz von Magnis-Suseno, SJ hatene-an hodi dehan, “... memang sulit disangkal bahwa mereka sering berkesan sombong. Daripada menerima begitu saja ajaran yang ditradisikan, mereka mempertanyakan. Tetapi sebenarnya mereka tidak sombong, mereka justru rendah hati. ... nalar harus bermain”. Tan filosofo inisisti atu ema ida-idak usa nia ulun rasik atu hanoin, nune’e dala barak sira la hetan simpatia! Se nune’e, hanorin labarik sira kona ba filosofia la halo sira sai aat liu?
Revista ida ho naran The Journal of Philosophy for Children hakerek bebeik artigo kmanek koba filosofia ba labarik sira. Liu-liu Mathew Lipman mak iha tempo ne’e hakerek barak lori proposta balun kona ba filosofia ba labarik sira. No oinsa mak hatama iha currículo. Hau hakarak afilia an ba Lipman no hata’es idéia balun hodi contribui ba ita nia Ensino Básico iha Timor Leste. Tan ita hare, katak, Lei de Bases da Educação (LBE no. 14/2008) hatur filosofia kona ba labarik sira nebe furak tebes, katak, “Assegurar a formação integral de todas as crianças e jovens, através do desenvolvimento de competência do ser, do saber, do pensar, do fazer, do aprender a viver juntos” (artigo 12o no. 1). Iha ne’e LBE hatur kedas filosofia metafísica, epistemologia no pratica.  

Saida no Oinsa mak “Philosophy for Children”?

Conceito “Philosophy for children” katak tentativa ida atu hari’i (la’os harahun) disciplina filosofia hodi nune’e labarik sira mos hetan acesso ba pensamento critico no dialético. Filosofia halo labarik sira hetan capacidade no habilidade hodi hanoin ho sira nia ulun rasik. Labarik sira la’os rona deit ka dekor de’it saida mak mestre/a sira hanorin maibe hetan direito atu halo “investigação” rasik no hametin sira nia “significado” rasik.
Maibe, hanorin filosofia ba labarik sira no halo filosofia hamutuk ho labarik sira, la hanesan ho ema boot sira. Iha de’it aspecto balun nebe di’ak atu ita hanoin no hatama iha metodologia hanorin filosofia nian.
Ida uluk (1), labarik sira iha capacidade boot tebes atu “maravilhado” ba buat foun no buat murak. Liu-liu tan sira nia fantasia no imaginação hahu moris no buras neneik ho bebeik. Filosofia hahu duni ho “maravilha”. Dalan murak mak liu husi historia (lendas no fabulas, mitos no letra). Iha filosofia, “historia” hanesan sasukat ida atu ema hare no hatene ninia hun no abut, origen no gênese. Ne’e duni, filosofo boot ida H.G. Gadamer temi “Wirkungsgeschicliches Bewußtsein” (Alemã lian), ka, consciência da determinação histórica.
Labarik sira hadomi tebes wainhira ema boot haktuir historia. Ida ne’e hamosu no hamoris sira nia imaginação atu bele “hanoin” (pensar) no “su’ut tuir” (investigar), sa tan kona ba evento ka assunto ruma nebe “intigantes” no “contestáveis”. Hanorin historia ida ba labarik sira ne’e hanesan construção de base. Labarik sira bele hare tuir no la’o tuir saida mak mestre/a sira hatoo. Wainhira Gadamer dehan consciência da determinação histórica, katak, moris nebe sira hala’o ohin loron mai husi uluk nian nebe hatutan husi ema balun no ema barak. Iha ne’e mestre/a sira fo tulun atu labarik sira atu hatene “filosofar”, involve sira nia intelectual no emocional, fuan no laran atu hare no hatene oinsa mak ema ida (figura histórica) hala’o moris ne’e. Bele mos santo/ santa sira ka ema baibain. Bele mos husi Bíblia Sagrada.
Importante mak liu husi historia, mestre/a sira loke dalan ba labarik sira atu hanoin rasik kona ba saida mak moris ne’e nia lala’ok: motivo diak ida, analogia diak ida, distinção diak ida, ka hatitu suposiçõesno implicações nebe labarik ida ho nia maluk sira (hanesan mos inan-aman no mestre/a sira) hala’o iha moris. Saida mak labarik sira hanoin, hateten no halo ... hatudu ona oinsa mak sira valoriza reflexão diak ida. Maski, dala ruma labarik sira la halo iha sira nia moris.
Wainhira ita hanorin labarik sira atu banati tuir asuwain sira ka hare sira nia matenek, ne’e hatudu ona katak labarik sira tau iha pratica (hala’o moris) ho procedimento no valor asuwain nian.
Tuir mai (2), lori filosofia ba labarik sira liu husi currículo. Dalan ida ne’e hatudu oinsa mak filosofia nia riku-soy (richness; riqueza) no hanoin-klean (profundity; profundidade) hada’et mos ba labarik sira iha currículo nia laran. Oinsa mak ita halo? Tuir hau nia hanoin, (a) UNTL no ISFT Dom Jaime Garcia Goulart loke ona estudos ba filosofia. Mestre/a bele kaer sira nia manual atu hanorin, maibe tur no ko’alia hamutuk ho docente filosofia sira atu oinsa mak hatama conceito/ pensamento filosofia nian atu fo isin-klamar ba manual/ matéria nebe iha ona. colaboração ida ne’e sei sai permanente. Iha rai boot sira seluk, filosofia la’o dalan naruk ona no kleur ona. Balun soe tiha. Maibe, ohin loron hili hikas fali, tan fo duni folin aas no qualidade diak. Ministro Educação sira husi União Europeu (hahu 2004) halo projeto boot atu hatama fali estudos clássico (Grego no Latim) ho filosofia iha currículo ba ensino básico. Timor Leste mos bele hahu. Nune’e mos (b), ita nia ME bele halo programa ba matéria ida-idak hodi hatama conceito no procedimento atu oinsa mak labarik sira bele hakat tuir. Hanesan ita hatene programa Philosophy for Children bele fornece matérias oi-oin, naran katak ita iha ema atu halo estudo rasik, atu matéria/ manual hirak ne’e sai “ita nian”, ita mak produz/ publica rasik. Sai hanesan contextual philosohpy (Prof. DR. Magnis Suseno, SJ dehan “Berfilsafat dalam Konteks”) ba ita nia labarik sira.
Ikus liu (3), matéria nebe bele sai hanesan odamatan atu tama mak língua e letra (bahasa dan sastra) no “historia filosófica”. Atu hateten lolos karik, ita la iha matéria hirak ne’e iha currículo. Razão ida, katak, husi kedas Indonésia nia tempo ita hanoin katak estudos “bahasa dan sastra” ne’e ba de’it estudante “kelas dua” (sir abe la dun matenek). Razão seluk, ita rasik la produz obra literária (karya sastra). Se hau la sala, Timor oan nebe hakerek poesia mak ida rua de’it: Xanana Gusmão no Francisco Borja. Seidauk iha ema atu hakerek romance ka novel (maibe, foinsae sira hakerek musica romântica barak liu to’o hamosu inflação boot). Too ohin loron ita la produz tan ona. Ida ne’e de’it mos ita la usa atu hanorin iha escola. Ita mos hasai ona documento barak hanesan CAVR no CVA nian. Maibe, seidauk iha esforço atu mestre/a sira hakerek rasik manual husi documento hirak ne’e sai matéria currículo. Sa tan hakerek livro seluk? Tinan ida mos ita nia matenek nain sira – licenciatura, maestrado no doutorado sira hasai livro 2 ka 3 deit karik. Ne’e duni, ita ki’ak no mukit tebes iha educação.
Tuir ha’u nia hanoin, obra literária no historia sai hanesan matéria prima ba filosofia. Maibe, ciências naturais mos bele iha relação ho philosophy of science no new cosmology; ciências sociais mak barak liu tan. Importante atu ita hare no hanoin lisuk, katak, Philosophy for Children ne’e hanesan “trampolin” ida, atu labarik sira haksoit halimar husi leten ba kraik, nani iha we lihun laran. Significa, labarik sira haloo investigação no hanoin rasik, tan (i) labarik sira rasik mak hatudu sira nia sentimento no emoção wainhira hasoru no hatan ba problema nebe hatur iha sira nia oin; (ii) liu husi arte, labarik sira hatudu ona pratica filosófica tan labarik sira mak hanoin rasik no ko’alia rasik; (iii) mestre/a sira hatudu conceitos no procedimento atu labarik sira hare momos saida moris ne’e nia midar no sin, diak no furak ... mestre/a sira hanorin ética filosófica la’os liu husi “dogmatismo fanático”, maibe loke labarik sira nia matan atu hare rasik moris ne’e. 

Filosofia: “The Power of Freedom”

Bele dehan katak filosofia ne’e hanesan “poder libertador” ida. Ema hotu nebe involve iha educação iha uluk hanoin, katak, liu husi filosofia mak ita bele liberta ema. Hanesan Xanana Gusmão rasik dehan “Um Povo que é culto e instruído é capaz de criar as suas próprias condições para, de forma ativa, se libertar de uma situação de pobreza. ...” (Prefacio, As bases legais do sistema da educação de Timor Leste: 9). PM Xanana Gusmão rasik, indireitamente, hakarak atu hatama filosofia nu’udar the power of freedom.
Tuir ha’u nia hanoin, poder libertador husi filosofia bele hatudu iha dalan lubuk ida. Primeiro (i) mak liberação intelectual labarik sira (intelectual freedom of children) nian, wainhira filosofia buka atu loke mundo foun no matan foun. Labarik sira la tane liman deit, la rona deit no la simu deit ... maibe, sira rasik hahu loke matan atu hare no loke ulun atu hanoin rasik hodi hasoru horizonte foun. Liu husi filosofia, ita halo labarik sira fascinante: hare ho matan nabilan no neon nakloken. Filosofia mos halo autocorretivo wainhira labarik sira tama iha comunidade de investigação ida nia laran. Dala barak labarik sira laran susar no neon kraik, tan ema boot sira obriga sira hare ba egoísmo rasik. Exemplo, gaba labarik sira tan ranking no hatun labarik sira tan la matenek. Ida ne’e haburas egoísmo. Tuir filosofia nu’udar liberdade intelectual, ema boot sira (mestre/a no inan-aman) buka fo tulun ba labarik sira atu aten brani hodi hanoin no ko’alia – sai “pensador criativa” hodi hatudu sira nia an rasik. Labarik sira la’os ona dogmático-intelectual, la’os ona “diktator” (katak alunos sira nebe hatene de’it diktat no rona de’it mestre/a atu halo ditado/ dikte).
Segundo (ii), labarik sira mos bele halo libertação ba filosofo sira (freedom of philosophers). Matenek nain filosofo lubuk ida mak dehan katak, labarik sira nia hanoin no liafuan bele muda ema boot nia hanoin no liafuan. Toman ho labarik sira, ita boot mos bele muda sira nia maneira atu hanorin no ko’alia filosofia. Ema nebe estuda filosofia la hetan treinamento especial atu hanorin filosofia ba labarik sira. Maibe, wainhira ita toman tiha ona ho filosofia, ita bele hamosu comunidade de investigação – ka, grupo labarik sira nebe halimar de’it ho filosofia. Hanorin labarik sira atu halo “pergunta” no hare tuir sira halo “autocorreção”. Mestre/a sira nebe hanorin sira mos tama iha processo no procedimento nia laran. Neneik no bebeik, mestre/a no labarik sira hanesan hari’i ona comunidade de investigação ida: nebe hanoin hamutuk no hakat hamutuk.
Terceiro (iii), husi ne’e mos ita hare ona filosofia atu halo libertação ba mestre/a sira no currículo rasik (freedom of teachers and curriculum). Ohin loron ita halerik no hakilar bebeik kona ba currículo. Ministro ida mai, rona mestre/a sira fila ba gabinete hahu hanoin atu halo mudança. Seluk, mai rona tan ... fila ba troka tan. Ne’e duni, ita nia currículo mos hanesan reboka tun reboka sae. Tan sa mak mestre/a sira halerik no hakilar? Tuir hau nia hanoin, tan mestre/a sira sente an no hakarak mate-an los atu hatudu buat mesak los deit ba labarik sira. Filosofo boot hanesan Sócrates, Platão no Aristóteles hanorin katak, ema (labarik/ foinsae) sira nebe matenek la’os tan fo resposta barak, maibe wainhira hatene halo perguntadiak no critico. Ne’e duni pergunta mak importante liu atu lori ema hetan resposta nebe diak no los. Wainhira labarik sira hatene halo pergunta bele mos tulun mestre/a atu fo resposta nebe diak. Nune’e mos, wainhira mestre/a sira halo pergunta diak, bele tulun labarik sira atu hetan resposta los. Tan ne’e dala ruma ema matenek nain balun dehan “Na comunidade de investigação filosófica, todos somos alunos; todos, investigadores; todos, divagadores”. Wainhira mestre/a sira mak hanoin nune’e, então sira lalika ona “stress” ka “frustrasi” atu buka resposta ba labarik sira nia pergunta. Balun lori tan ai-sanak atu hurlele labarik sira too diuk. Mestre/a sira hakilar no halerik, tan ita iha hanoin tradicional ida katak sira mak “transmissora de conhecimento e valores”, ka seluk hanoin “banqueiro” ba “deposito intelectuais”; meste/ a matenek tan sira hatene lalehan ho rai, no buat hotu nebe ema hare no mos la hare. Maibe, wainhira mestre/a sira hatene ona katak sira hanesan “mata-dalan” ida, nune’e sira mos bele loke dalan currículo atu labarik sira bele tama iha mundo foun ho matan foun. Ema baibain dehan katak filosofia hanesan “a trunk of educational tree” (o tronco da arvore educacional) – “batang dari pohon pendidikan”. Ida ne’e hatudu katak filosofia mak “hun” no currículo hanesan “sanak, dikin, hun, abut, tahan, fuan, funan” ai ida nian. Mestre/a sira hanesan ai-hun nebe hamahan labarik sira iha comunidade de investigação nia laran. 

Bainhira mak Hanorin?

Timor Leste la dun hatene filosofia. Padre sira deit mak hatene. Ka, leigo sira nebe uluk escola iha seminário. Agora, wainhira ita ko’alia kona ba Philosophy for Children, ne’e bainhira los mak ita hanorin ba Ensino Básico?
Iha tinan 2006/2007 hau hanorin matéria sociology of education no philosophy of education iha Instituto Católico para Formação dos Professores (ICFP), Diocese Baucau nian. Husi ne’e mak hau aprende no compreende, oinsa mak hanorin filosofia ba labarik sira. Katak, hanorin estudante ICFP kona ba filosofia hanesan hanorin labarik sira atu hatene halo pergunta no fo resposta. Modelo ida ne’e ita bele implementa ba mestre/a sira hotu – sira tuir formação kona ba “pergunta-resposta” ho maneira filosofia nian. Ne’e duni, ita hahu loke uluk lai mestre/a sira nia domin ba filosofia – hatene hakat tuir processo no procedimento ida.
Tuir mai, mestre/a sira hahu produz manual, liu-liu iha área língua e literáriaho historia filosófica. Sa tan, wainhira V Governo Constitucional hakarak hatama língua materna iha escola. Nune’e, iha ona investimento boot tebes ba mestre/a sira atu produz no reproduz “arte e cultura” liu husi língua materna, hakerek manual bilingua (Portugues-Tetum; ka, Portugues-lingua materna). Husi ne’e filosofia sai ona hanesan “masin” nebe halo midar currículo ka “naroman” nebe halo nabilan “língua”, “literária” no “historia”. Labarik sira la tolan filosofia tomak ida, maibe iha sentimento no emoção kona ba “filosofar” liu husi dalan simples.
Ikus liu, wainhira labarik sira toma nona ho língua, literária no historia, sira hahu loke matan ba natureza no socidade nia moris. Nune’e loke sira nia hanoin no neon ... halo sira tama iha fusão de horizonte ida.
Los duni, saida mak hau hakerek ne’e hanesan buat todan ida. Ema barak bele hare artigo ida ne’e la iha fatin iha Timor Leste. Maibe, hau hanoin liafuan iha Português nebe dehan “a mais longa caminhada começa com o primeiro passo apena” ... ita bele hakat naruk to’o nebe de’it maibe hahu ona atu soe ain uluk lai. 

*) Docente filosofia da política, ética filosófica, ateísmo contemporâneo & hermenêutica e filosofia de linguagem iha Instituto Superior de Filosofia e de Teologia (ISFT) Dom Jaime Garcia Goulart, Dili Timor Leste


Jose Ramos Horta
Representante especial do secretário-geral
das Nações Unidas 
na Guiné Bissau
Nova York - O representante especial do secretário-geral das Nações Unidas e ex-presidente da República de Timor Leste, José Ramos Horta, falou em entrevista à Rádio ONU sobre o futuro da Guiné-Bissau, os desafios do tráfico de drogas, o trabalho da mídia e o papel dos países de língua portuguesa no apoio à nação lusófona africana.

Rádio ONU: Qual é a sua mensagem ao Conselho de Segurança sobre a situação em Guiné-Bissau?

Ramos Horta: A minha mensagem é que há esperança. Houve alguns passos pequenos, as coisas estão voltando ao lugar desde a minha chegada. Estou trabalhando bem de perto com organizações regionais como a Cedeao, a União Africana, a Cplp, a União Europeia e os parceiros da ONU. Estamos desenhando uma visão e estratégia conjuntas sobre como assistir a Guiné-Bissau neste rápido processo de transição para eleições, que esperemos, ocorra em novembro. Tem que haver um governo mais inclusivo. Isso pode ocorrer nos próximos dias, uma semana ou duas. Isso ajudaria a estabelecer as bases para que a União Africana levantasse a suspensão da Guiné-Bissau como membro do bloco. Na verdade, a União Africana fez a coisa certa, assim como também foi o caso da União Europeia e da Cplp. Hoje, no século 21, não se pode dar um golpe de Estado e esperar que o resto do mundo não note, e que tudo continue do mesmo jeito. Não. Houve uma reação forte, e previsível, da União Africana. E isso deve ser louvável.  Isso seria impensável 30 anos atrás. Havia tantos golpes de Estado na África. Mas hoje, há menos porque os africanos estão impondo padrões. Foi totalmente correto. Isso encorajou os líderes políticos na Guiné-Bissau, que não se envolveram no golpe militar; mas isso está levando a acelerar, a intensificar os esforços para o diálogo e promover discussões em todos os níveis para uma visão comum. Então, esperamos que haja um governo inclusivo, muito em breve, as eleições em novembro. Nem tudo é negativo ou crime organizado na Guiné-Bissau. Fora disso, existem as pessoas da Guiné-Bissau. É um país muito multiétnico, multireligioso e multicultural. Nunca houve violência étnica na Guiné-Bissau, você nunca viu comunidades se matando, jovens saqueando prédios públicos e lojas, assassinatos, roubos. Os guineenses são pessoas fabulosas. E isso sempre me deixou maravilhado.  Então, eu tenho esperança de que teremos uma Guiné-Bissau diferente no próximo ano.

RO: Não existem muitas situações políticas como essa, onde um Prêmio Nobel da Paz dirige negociações para o fim do impasse político. Como é o que o sr. imagina esta solução, uma vez que estas negociações não são fáceis.

RH: Não. Definitivamente. Realmente não o são. Os políticos da Guiné-Bissau, como em qualquer parte do mundo, gostam de poder, de privilégios e uma vez que você tem o poder político, você acha difícil ter que compartilhá-lo. As pessoas dizem uma coisa de manhã, outra à tarde e outra à noite. É difícil. Você tem que ser muito paciente e saber ouvir e não esperar nada garantido. Mas como o representante do Secretário-Geral, eu jamais trabalho sozinho. Meu parceiro número 1, e que tem a liderança no processo é a Cedeao. Os países da África Ocidental: Senegal, Cabo Verde, Gâmbia, Guiné-Conacri, Gana, Nigéria... e o presidente da Cedeao são os líderes legítimos da região. Eu trabalho com eles, e procuro a liderança deles. Mas também existe a União Africana, a organização-mãe. Eu trabalho com eles também. E aí vem a Cplp, que tem cinco países africanos.  E tem a União Europeia que tem uma relação única com a Guiné-Bissau e temos feito tudo para preservar esta relação. Eu estou impressionado e até emocionado como os europeus querem ficar ao lado da Guiné porque eles foram tão decepcionados, tantas vezes, nos últimos anos, que teriam motivo suficiente para bater a porta, e dizer que não querem saber mais da Guiné-Bissau. Mas os europeus têm sido bastante generoros e pacientes. Eu sempre sou bem recebido quando vou a Bruxelas, e aqui em Nova York. Eu já me reuni com todos os 27 embaixadores, com o comissário Durão Barroso, e fiquei muito impressionado. Apesar dos problemas que a Europa está atravesssando, eles ainda têm tempo, interesse e recursos para a Guiné-Bissau.

RO: Como está sendo tratado o problema do tráfico de drogas na Guiné-Bissau, uma vez que esta é uma parte muito importante com relação à situação da Guiné.

RH: Realmente é um problema sério. É tão sério quanto a pesca ilegal na Guiné-Bissau ou o desmatamento ilegal das florestas do país. Não deve ser, portanto, visto como o único problema que a Guiné enfrenta. O tráfico de drogas que vem da América do Sul e usa a Guiné-Bissau como trânsito para a Europa é um problema sério. Os americanos (dos Estados Unidos) estão certos em intervir com força. Cada país com seus recursos e vontade política tenta defender suas sociedades sobre este problema insidioso das drogas. Quanto você vê centenas de milhares de americanos morrendo por causa da droga, quando você vê os carteis de drogas infiltrando instituições e criando instabilidade, seja nos Estados Unidos ou na Europa, você não pode culpar os americanos ou os europeus por agirem. Então, países em questão como a Guiné-Bissau são os que têm que levar em consideração que ao permitir ou serem indiferentes às gangues criminosas da Colômbia, da Bolívia, do Peru usarem seu território como um ponto de transição, mais cedo ou mais tarde, eles terão alguém - neste caso os americanos -, aterrissando no seu território e entrando em ação. Neste caso, é melhor que as autoridades mesmas da Guiné-Bissau tomem esta atitude. E que indivíduos na Guiné-Bissau, no Exército ou política, que estejam envolvidos, cessem todas as atividades e cooperem com as autoridades. Acabem com as drogas. Se eles estiveram envolvidos no passado, terminem com tudo completamente. Eu estou avisando a vocês: mais cedo ou mais tarde, os americanos vão capturar mais uma pessoa. Não os subestimem.  Se eles foram capazes de capturar a Al-Qaeda nas cavernas do Iêmen, no Afeganistão e no Paquistão. Pegar alguém na Guiné-Bissau ou em qualquer lugar da África Ocidental é piquenique para eles. Então, parem com o negócio das drogas que está afetando as pessoas da África Ocidental antes que mais uma pessoa acabe nas cadeias de Manhattan (por causa da droga).

RO: Agora, vamos falar do seu país, o Timor-Leste. Quando o sr. era presidente lá, o sr. desenvolveu um conceito importante de ajuda externa baseada na solidariedade e não, necessariamente, na riqueza do país ou em quanto dinheiro tem para gastar. Agora, Timor-Leste está levando uma agência de desenvolvimento para a Guiné-Bissau com o valor de US$ 2 milhões. Como é que essa agência vai funcionar na prática e a partir de quando?

RH: Bom, em primeiro lugar, a Agência de Desenvolvimento já foi autorizada pelo Conselho de Ministros timorense. O Parlamento também já alocou o dinheiro. Agora, estão sendo procurados dois ou três funcionários timorenses para liderar a agência. O primeiro-ministro Xanana Gusmão disse que não quer fazer como outras agências ricas de desenvolvimento que gastam muito dinheiro com elas mesmas. Ele disse que a nossa só terá duas ou três pessoas, que serão pagas por um orçamento diferente. Os custos operacionais serão cobertos por um outro fundo. Ou seja: os US$ 2milhões de ajuda serão gastos com a ajuda mesmo na Guiné. Eu creio que as coisas podem começar já em junho, julho. O escritório já foi alugado em Bissau. Nós trabalhamos rápido. Mas esta não é a primeira vez que nós fornecemos ajuda para outros países. Nos últimos cinco anos, o Timor-Leste doou pelo menos US$ 10 milhões para países que tiveram desastres naturais severos. Nós fomos um dos primeiros a doar US$ 500 mil para Cuba depois do ciclone, o mesmo se deu com Mianmar, doamos para o Brasil por causa das enchentes. Prestamos ajuda a Portugal devido às cheias em Madeira, até mesmo para a Austrália quando eles tiveram grandes enchentes no estado de Queensland. Nós fazemos isso com sinceridade. Sabemos que não é muito, mas o Timor-Leste já se beneficiou tanto da ajuda internacional, e agora que temos um pouco de dinheiro do petróleo e do gás, faremos aquilo que outros fizeram pela gente: ajudar. Nós continuamos sendo pobres, mas os pobres também devem demonstrar, e às vezes têm mais sensibilidade para ajudar que outros.

RO: Mas este dinheiro, desta vez também ajudará a sociedade civil, a mídia. Como será na prática?

RH: Bom, a decisão será feita pelo chefe da agência, eles deverão me consultar como o representante especial do Secretário-Geral da ONU. Mas, eu espero que nós possamos providenciar assistência à mídia da Guiné-Bissau. Eu me encontrei com jornalistas lá, eles têm dificuldades, os salários são miseráveis, as condições de trabalho também são ruins. Eles têm que ser apoiados. Espero que os americanos e a União Europeia também apoiem a mídia guineense. Eles merecem apoio político para se sentirem protegidos, mas além disso, eles precisam de transporte, equipamento, até dinheiro vivo para que possam comer, possam comprar roupa, porque os salários deles são miseráveis. Quando você tem um político que ganha milhares de dólares na Guiné-Bissau, como também no meu país, e aí você vê jornalistas, que prestam um serviço público, e mal podem comer. Então será uma prioridade para a agência de desenvolvimento do Timor-Leste ajudar a mídia guineense.

RO: Última pergunta. Como é que os países de língua portugesa podem ajudar ainda mais a Guiné-Bissau, como por exemplo, Brasil?

RH: Bom. Os outros países de língua portuguesa fizeram ainda mais que o Timor-Leste. Veja o apoio de Portugal, por exemplo. Eles têm sido muito pacientes e generosos.  Vamos analisar não só o apoio bilateral de Portugal, mas nos últimos anos, e até mesmo agora, Portugal suspendeu a ajuda direta ao governo, mas não os programas humanitários, que continuam. Portugal é também a porta da Guiné-Bissau para a Europa. Se Portugal decidir bloquear a ajuda para a Guiné na União Europeia, não haverá mais dinheiro da União Europeia para a Guiné-Bissau. No caso de Angola, houve uma situação de enorme generosidade e liderança, mas aí ocorreu o golpe e Angola saiu da Guiné. Os guineenses não demonstraram muita sabedoria em fazer uso da ajuda angolana. Se os políticos da Guiné-Bissau não querem usar a ajuda de Angola, essa mesma poderia ter sido bem-vinda no Timor-Leste. Angola queria construir uma rodovia, um novo porto, ajudar a modernizar o Exército, mas houve complicações políticas, e eu ainda estou intrigado como tudo isso aconteceu porque não foi uma decisão unilateral de Angola de ir à Guiné-Bissau. A mesma ocorreu através de um acordo com a Cplp. Foi assinado um acordo com militares da Guiné-Bissau. Não foi Angola que decidiu, de uma hora para, outra ir para a Guiné. Mas foi uma decisão de chefes de Estado da Cplp baseados num acordo escrito. E Angola é um país rico com uma experiência tremenda em modernizar as Forças Armadas. E Angola não tem nenhum outro interesse. Eles sabem os problemas imediatos deles que são internos e têm a ver com a estabilização da República Democrática do Congo. Eles se deslocaram para a Guiné-Bissau por causa da solidariedade como membro da Cplp. Se a Guiné-Bissau não quis usar esta ajuda, é uma perda para a Guiné.

RO: E o Brasil?

RH: Bom o Brasil tem sido mais que generoso. Eu sempre digo que os africanos podem contar com o Brasil porque é o único país da América Latina que tem uma profunda herança africana. Através de capítulos trágicos da História. Daquele extremo ponto da Guiné-Bissau, em Cacheu, onde centenas de milhares de africanos foram acorrentandos, colocados em navios de escravos e levados para o Brasil e ao resto da América. Então, esta ligação profunda existe. Você encontra no Brasil uma enorme simpatia por qualquer coisa da África. E a Guiné-Bissau, um dos menores e mais pobres países, pode inspirar ainda mais os brasileiros. Os brasileiros são incrivelmente generosos. São fáceis de lidar, informais, eu adoro os brasileiros. Eles sabem como gozar a vida, mas eles também sabem o que é o sofrimento por causa dos próprios desafios deles no passado. E hoje, o Brasil é um dos países mais ricos do planeta e pode ajudar. E eles estão preparados para ajudar. Eu conversei com vários líderes brasileiros. Então, os guineenses têm que ser inteligentes e irem frequentemente a Brasília, mas com um bom governo e com um plano, assim será fácil convencer os brasileiros sobre a ajuda.

RO: Algo mais a acrescentar?

RH: Obrigada. E Deus abençoe vocês.

Da Redação, com Rádio ONU11/05/2013
http://www.africa21digital.com/
http://www.africa21digital.com/politica/
ver/20032172-guine-bissau-no-centro-da-entrevista
-de-ramos-horta-a-radio-onu


Paper Edition | Page: 8

These are comments from The Jakarta Post website on the article “Indonesia protests the opening of Free West Papua office in Oxford” on May 5.

Ten years ago, a group of East Timorese (Timor Leste) students asked a group of Indonesian students: “Now that you’ve accepted East Timor’s independence, will you accept the independence of West Papua?” Other Indonesians dared not answer but I said that I couldn’t since Indonesia consists of the former Dutch East Indies territory and while East Timor was not, West Papua (WP) was. I regret my answer.

Many people accuse Western nations of inconsistency, hypocrisy and greed in allowing debate on the political status of a territory, without understanding that there is no single mind between a Western country’s business, civil society and government. If Oxford allows the WP office, then the British government has nothing to do with it and neither does, for example, BP. 

Many Indonesians are still lamenting the loss of East Timor. We never had it in the first place. Soeharto invaded it for the Indonesian Military’s (TNI) pride, not for Citibank or Henry Kissinger. It was also not “stolen” by Australia for profit — now the Dili government is keen to do business with China and Indonesia, rather than with Australia, as the money comes without the conditions of human rights, transparency and fairness. 

Over the 10 years I’ve met and talked with Timorese who’ve chosen either Timor Leste or Indonesia — they have different perspectives and reasons and I respect them.

The saddest thing about West Papua is if it becomes independent, then it will be a very corrupt and dangerous place like neighboring Papua New Guinea. Freeport will still be there, but they will face tough competition from Chinese corporations, who will do better in giving favors to the government. 

Mario Rustan
Bandung

Indonesia forbids Papuans from expressing their opinion in their own land and now they want the to do so in the UK too. And still they want to be called a democracy?

The rest of the world can´t be blinded forever. While the UK government officially supports Indonesian rule over Papua (as they want to do business with Indonesia) dozens of MPs have already joined the International Parliamentarians for West Papua. 

And not only in Great Britain do the people begin to recognize what’s going on in West Papua. Media in Australia, New Zealand, Vanuatu and other Melanesian countries report the human rights abuses by the Indonesian military and police. Even in Germany, the government was heavily criticized for selling tanks to Indonesia, despite the warnings of various human rights organizations. 

Markus Hagenauer
Jakarta

The Jakarta Post | Readers Forum | Fri, May 10 2013


Mega Projeto “Ensino Básico”: Alicerço ba “Nation Building” no “State Building

Martinho G. da Silva Gusmão

Dala barak ona mak ita rona bebeik liafuan MEGA PROJETO. Hanesan – centro elétrico óleo pesado; projeto taci-mane no master planOecusse. Tan osan sei resto, governo loke kanu atu suli mai ho pakote referendum no pakote descentralização (PDD), nst. Liafuan hirak ne’e mesak furak no funan renda. Ema hotu hatene katak mega projeto hirak ne’e barak mak furak iha relatório, maibe barak rahun iha dalan klaran. Balun, sai fali projeto “mate klamar”: relatório ba dehan projeto executa ona, maibe ema la hare isin-ruin.
Artigo ida ne’e hanesan campanha política ida atu ita hotu hanoin hamutuk ho Governo (cq., Ministério de Educação) atu hare ENSINO BASCIO nu’udar MEGA PROJETO ida hodi hari’i nação (nation building) no hametin estado (state building). Ita rona bebeik liafuan “estado frágil”. Maibe, wainhira ita la hare educação básica ita sei monu tama ba “estado falhado”. Mak ENSINO BASICO la metin, Timor Leste nia alicerço ka fondasi mos la metin.

Status questiones

Hanesan Primeiro Ministro Kay Rala Xanana Gusmão rasik dehan, katak, educação hanesan ai-rin boot atu hari’i Nação (nation building), basá, “Um Povo que é culto e instruído é capaz de criar as suas próprias condições para, de forma ativa, se libertar de uma situação de pobreza. ...” (Prefacio, As bases legais do sistema da educação de Timor Leste: 9). No educação ida ne’e hala’o liu husi “... efetiva ação formativa ao longo da vida” (Lei de Bases da Educação, artigo 2on. 2), ka, dala ruma mos hanaran “permanente ação formativa” (Iha inglês: on going formation). Ka filosofia dehan, non scholae sed vitae discimus (ami/ labarik sira buka matenek tan iha escola, maibe tan moris tomak).
Ne’e duni, ita adopta filosofia da educação ida nu’udar pedagogia da libertação nebe hala’o ba ema tomak nia moris no moris tomak Nação nian. Conceito “nation building” ne’e hatudu ba povo tomak no rai-ida tomak, suku no rasa, lian no lisan Timor Leste tomak. La hanesan ho “state building” nebe hatudu de’it ba (a) presidência da republica, (b) parlamento nacional, (c) governo no (d) tribunais. Ne’e duni, wainhira ita dehan “fragile state” – ne’e hatudu deit ba pillares hat (a–d) estado nian ne’e. Nune’e, status questiones nebe hau hakarak hatur: tan sa mak ensino básico mak sai fali mega projeto? Oinsa mak ita bele hala’o mega projeto ida ne’e?
Ba dadaun ne’e ita rona plano estratégico oi-oin. Iha plano 2020 ba defesa no segurança; iha plano estratégico ba educação nacional(PENE) 2011–2030; la kleur tan ita sei hasoru master plan 2030 ba Oecusse deit. Interessante atu ita hanoin katak, master plan Oecusse (MPO) ne’e la iha lei atu justifica, maibe iha ona plano orçamental to’o 2 bilhões USD. Ba fali PENE, to’o ohin loron ita seidauk hatene no la rona investimento to’o hira (?). Uluk FRETILIN (maski osan la barak) aloca 10% resin. Mai fali AMP, tun ba 9%; agora iha GBK tun tan ba 6%. Nune’e, tendencialmente ita nia projeto ba educação tun neneik. Tun too hotu karik!!!
Hare took, rasio população ba MPO no PENE mos ku’ak boot. População Oecusse to’o 2030 hira? Bibi’it, sira to’o 80.000 habitantes karik. Povo Timor Leste bele sente injustiça social wainhira distrito sira seluk la hetan osan boot hanesan ne’e, maibe Oecusse mesak mak iha privilegio (hau hanoin: halo lai lei intermediária atu defini tratamento especial ba Oecusse molok halo master plan). Hare tan: labarik sira nebe tama iha escola to’o 2030 ninia mapa iha território tomak mak (1) pré-escolar = 94,442; (2) ba ano escolaridade = 260,440; (3) secundário = 76,312. Seidauk sura universitário no escola superior hamutuk ho escolas técnicas sira no rasio mestre/a sira nian. Ba beneficiário educação sira ne’e de’it iha han tiha ona 60% resin husi população Timor Leste, husi Oecusse to’o Lospalos, husi Atauro to’o Betano. Orçamento ba educação iha 6% deit?
Nune’e, wainhira ita hasai tiha master plan husi Oecusse, atu monta fali MEGA PROJETO ba educação básica ho osan 2 bilhões USD to’o 2030, então nation building no state building bele ona iha fundamento metin. Ho respeito tomak ba maun-alin sira Atoni, master plan hatudu deit “dilema irracionalidade” nebe hatudu de’it katak Xanana Gusmão no Mari Alkatiri nu’udar “salvador” no “libertador” ba Oecusse, maibe husik de’it kanek no mata-wen ba povo tomak, liu-liu geração foun nebe la hare ninia dalan diak ba futuru.
Husi ninia historia rasik, educação ne’e hanesan sasukat atu bele hare povo ida ninia culto no cultura. Ema sai ki’ak la’os tan economia no social, maibe tan ninia cultura no educação nebe naksobu ba beibeik. Cultura moderna moris no metin, wainhira ninia povo iha ona civilização kona ba “ars bene dicendi” no “ars bene legendi”. Ida ne’e mak sai MEGA PROJETO, wainhira ita dehan katak povo ida Timor Leste ne’e culto no instruído duni.


“Ars bene dicendi”: Língua no Linguagem

Milagre boot ida iha espécie humana mak ninia capacidade atu “ko’alia” (falar) hodi nune’e bele hatudu ninia “hahalok” (agir) atu ema hatene saida mak nia “hanoin” (pensar). Ida ne’e mak hanaran linguagem. Ita ema la’os de’it hasai lian no rona liafuan. Ne’e língua. Iha filosofia, linguagem katak oinsa mak ita ema hatudu liafuan hamutuk ho hahalok hodi nune’e ema hatene moris ne’e ninia lala’ok. Filosofo boot hanesan Platão hari’i ninia Akademia no Aristóteles ho ninia Lyceum, sira hakarak hametin ars bene dicendi– arte hodi ko’alia di’ak no furak. Sira hare katak linguagem ba sai hanesan paradigmaba Escola.
Iha Timor Leste iha haksesuk malu bebeik kona ba língua, maibe seidauk hatene oinsa linguagem ba sistema educação nian. Ita nia milagre boot mak ita moris iha cultura multilingualismo ida. Lei-inan rasik dehan hatur ona língua boot 4: tetum, português, inglês no indonésia (artigo 13ono 159o). Lei no. 14/ 2008 kona ba Bases da Educação, hametin “As línguas de ensino do sistema educativo timorense são o tetum e o português” (artigo 8o). Nune’e mos ita nia governo defende no implementa tan língua materna. Maibe, tan sa mak iha tinan barak nia laran ita haksesuk malu kona ba Portugues deit, maski ko’alia Inglês no Bahasa Indonésia mos ulun tun ain sae, no Tetum sabraut?
Filosofo sira dehan, “language is the house of being” (Martin Heidegger, Introduction to Metaphysic); seluk dehan “... the limits of the language (the language which I understand) mean the limits of my world” (Ludwig Wittgenstein, Tractatus Lógico-Philosophicus: 5.62); ka “Being that can be undestood is language” (H.G. Gadamer, Truth and Method: 474). Iha ne’e filosofo sira la’os de’it hare língua, maibe linguagem.
Hau hakarak hatudu aspecto seluk, katak, linguagem mak sai sasukat ba pedagogia. Ita moris iha traço social ida nebe discrimatorio wainhira ita hare ba ema ida-idak nia an (individuo, labarik/ alunos/ alunas) mai husi classe social oi-oin iha comunidade/ sociedade multilingual nebe tur hamutuk iha fatin ida. Ho liafuan badak, labarik sira tur hamutuk iha sala de aula ida, maski mai husi suku oi-oin, rasa oi-oin no lian oi-oin! Maibe sira iha linguagemida: matenek nain sira.
Questão dahuluk: liu husi dalan saida mak ita bele haka’it pegagogia ho sociedade multilingua hanesan Timor Leste? Resposta: iha linguagemnia laran. Ita bele dehan katak linguagem mak “encarna” (halo isin) kona ba práxis social ida. Katak, wainhira ema ida ko’lia ita la’os de’it rona liafuan maibe hare mos moris tomak nebe hatur iha liafuan nia laran. Ne’e duni, linguagemne’e MEGA PROJETO ida tan ita la’os de’it aprende Portugues ka Tetum ka Inglês ka Bahasa Indoensia maibe ita hatene oinsa mak foti sai teoria no posicionamento critico kona ba experiência nebe “encarna” ... hatene moris ne’e rasik.
Tuir ha’u nia hare, ita haksesuk malu barak liu kona ba Portugues maibe hatudu de’it impregnação ideológica ida. Saida mak ne’e? Uluk kedas iha 1999 hau dehan ona, katak, sociedade Timor Leste ne’e nakfera tan ita adopta Portugues!!! Maibe ida ne’e tan, na’iulun político sira rasik mak hafahe tiha sociedade ne’e ba classe oi-oin, katak, sira nebe mai husi Portugal, Moçambique, Austrália no malae nia rain sira (hamutuk ho família tomak) mak matenek liu, no Timor oan sira nebe hela iha rai-laran ne’e mak sarjana supermi liu. Husi ne’e ita ida-idak halo ona ita nia “códigos lingüísticos” rasik. Hodi “código” ne’e ita hare kedas ida-idak nia “classe sociais”, ida-idak nia “ordem” no organização iha ida-idak nia moris. Tan ne’e, “estrutura social” foun ne’e mak sai fali hanesan sasukat ba comportamento lingüístico. Nune’e, sociedade Timor Leste caracteriza ho resistência foun – rejeita Portugues ho linguagem ideológico. Tan Portugues mai hamutuk ona ho hahalok discriminatório ka “malae minded” (malae mak hatene liu no matenek liu).
Questão daruak: tanba sa mak ita foti linguagem pedagógica nu’udar MEGA PROJETO? Tanba, nia mak sai hanesan sasukat atu ita bele hare “forma de ação escolar” – katak linguagem mak sei sai hanesan “uso” wainhira mestre/a ho aluno/a ko’alia iha contexto especifico ida. Ho liafuan seluk, sira la’os de’it ona usa língua baibain (Tetum, Portugues, Inglês, Bahasa Indonésia ka lian-inan), maibe usa linguagemmetenek nain sira nian. Linguagem halo ema hanoin hamutuk no hanoin lisuk nu’udar matenek nain.
Iha ensino básico nia laran, língua no linguagem tem que sai hanesan MEGA PROJETO. Tan husi fondasi mak ita hari’i metin ona língua no linguagem, labarik sira sai boot sir sei iha toman di’ak ida ne’e. Oinsa? Mestre/a sira nebe tuir curso língua (Tetum, Portugues, Inglês no Bahasa Indonésia) la’os deit buka hatene lian hirak ne’e, maibe mos hatene ko’alia linguagem matemática, linguagem lógica, linguagem historias, linguagem ciências naturais, ka linguagem ciências humanas. Ne’e sei hasai orçamento boot tebes, tan ita sei buka ema nebe hatene Portugues-Tetum-Ingles-Indonesia matemática nian, ciências naturais nian, ciências sociais nian, nst. Labele haruka mestre/a sira aprende tiha língua husi ema nebe hatene ko’alia portugues, tetum, bahasa indonésia ka inglês, maibe instrutor sira ne’e la hatene ciência.

Ars bene legendi: Biblioteca

Tan sa mak ita ko’alia portugues la hatene, inglês la diak no indonésia namtate ona? Ninia resposta: ita seidauk to’o cultura atu hadomi livro no hakerek. Timor Leste sei iha cultura oral, maibe haksoit liu tiha cultura literária hodi ba liu kedas cultura tecnologia informática.
Cultural oral mosu wainhira ita nia bein-ala sira haktuir ai-knanoik, knanuk, hakseek no lisan (adat) kona ba moris di’ak. Husi lisan hirak ne’e mak ita nia sociedade hanorin oan no bei-oan sira kona ba moris. Valor no norma, fiar no matenek mai husi lisan rasik. Ohin loron mosu filosofia comunitarianismo – katak, hare no hanoin katak cultura ida-idak iha ninia lisan moris rasik (ethics of life).
Cultura literária mosu dahuluk iha civilização Egipto nian, tinan 3400 molok Kristu Moris. Alfabeto tuan-kalu liu mak hieroglyphicnebe hakerek iha monumento no papyrus. Husi ne’e mak ema Canaan sira (proto Canaanite) hamosu sistema hakerek nian ho naran phoenician. Husi ne’e mak mosu mos Aramaico (Aramaic script) no Arábico (Arabic script). Balun mak mosu fali iha Grécia (Etruscan alphabet) no Latim (Latin alphabet). Balun mak mosu iha Rússia (Cyrilic script). Iha Ásia, rai boot sira hanesan Cina, Dinastia Shang mos hamosu alfabeto Cina nian (1400–1200 molok Kristo Moris) – nebe fo biban atu moris mos iha Japão no Korea.
Husi historia ne’e ita hare katak cultura hakerek ne’e mak sai hanesan ai-rin ba rai nebe culto no civilizado. Civilização sukat husi tradição hakerek no le. Ema le barak, wainhira iha livro barak. Livro barak, tan ema hakerek barak. Reino boot sira hanesan Índia, Egipto, Babilônia Mesopotâmia, Aztec Maya, China no Japão, Grécia no Roma sai boot tan cultura literária. Sira fo valor ba matenek nain sira atu hakerek. Matenek nain sira ne’e hanorin fali foinsae sira atu hatene le.
Iha tempo moderno, rai sira hanesan Japão, USA, Franca no Alemanha, Korea no Taiwan mak iha cultura boot tebes atu hadomi livro. Husi ki’ik too boot, ferik no katuas ho foinsae sira iha hela deit livro iha liman laran atu le. Tan ne’e mak sira iha loja mesak boot de’it (livraria) no biblioteca municipal ka nacional.
Atu too iha cultura hadomi livro ne’e liu husi campanha naruk no todan. MEGA PROJETO nebe ita tem que hare mak oinsa mak investe maka’as ba livro. Lisan hakerek livro no le livro sei dok husi ita nia escola sira. Halo nusa ba mos, “livro” ne’e hatudu duni centro cultural. “Livro” mak oxigênio no pulmão ba educação atu moris. Ne’e duni, wainhira escola ida la hari’i biblioteca nebe nakonu ho livro ba alunos no mestre/a sira ita bele dehan ona katak hanesan igreja ida nebe la iha altar no tabernaculo.
Timor Leste ne’e seidauk bele culto e instruído, tan ita la iha biblioteka no la produz livro. Nação nebe la produz livro iha ninia biblioteca rasik, nia mak ki’ak rabat rai.Infelizmente, iha Timor Leste la iha ema nebe mak hakarak dedica sira nia moris atu hala’o knar ida ne’e: le no hakerek, hakerek no le. Tan la’os fatin ba professionalismo. Ema sei la hetan moris di’ak, wainhira nia serviço mak hakerek livro. Iha rai seluk, exemplo besik liu mak Malaysia, Estado investe ba escritor sira atu hakerek. Iha Indonésia, atu besik liu tan, ema nebe hakerek iha jornal no revista hetan moris di’ak tan media imprensa selu sira ho honorarium nebe aas oituan.

“Habilitação literária”

Iha debate TVTL 24/04/2013, representante husi mestre/a sira ko’alia kona ba “habilitação literária”. Problema nebe mosu, katak, recrutamento mestre/a sira baseia ba sira nia titulo acadêmico ka diploma – bacharelado, licenciatura, mestrado no doutorado. Mestre/a sira hanoin katak sistema nebe Ministério da Educação (ME) foti atu halo recrutamento ne’e hanesan discriminação. Tan, iha mestre/a barak mak hanorin kleur ona (experiência barak), maibe seidauk hetan tratamento diak. ME hare liu ba sira nebe iha ona titulo acadêmico.
Keta haluha, conceito “habilitação literária” la sukat de’it husi titulo ka “gelar”, maibe husi mos “obra cientifica” – hakerek artigo no livro ka manual (diktat) hodi hanorin, participa ona iha conferencia nacional ka internacional sira hodi ko’alia ka hakerek. Iha Timor Leste ita iha docente hira  no mestre/a hira? Barak tebes. Maibe, tinan ida mestre/a sira no docente sira publica ona artigo no livro ka manual hira?
Tuir ha’u nia hanoin, ME labele hare de’it ba “habilitação literária” liu husi ijazah (dala ruma falsu, ka sosa de’it iha Indonésia), maibe atu manan concurso ida ba posição nu’udar mestre/a, sira bele hatudu ona liu husi livro/ manual nebe sira bele hakerek. Nune’e, mestre/a nebe atu hanorin matemática, nia hakerek manual bilingual – sorin portugues, sorin tetum; nune’e mos hanorin ciências naturais ka ciências sociais, historia, geografia nst. Sei sai MEGA PROJETO, tan husu investimento boot atu incentiva mestre/a sira atu hakerek. Ida ne’e la’os deit hasae capacidade no qualidade cientifica husi mestre/a sira, maibe hamoris cultura foun ida kona ba habilitação literária. Tuir ha’u nia hanoin, habilitação literária ne’e mak hatudu lolos alfabetização intelectual. Tan – tuir hau nia hanoin – alfabetização intelectual sai hanesan buat nebe Maun Boot PM Xanana Gusmão dehan “ ... de forma ativa, se libertar de uma situação de pobreza” no hau aumenta nu’udar “... condição para a democratização da cultura”. Saida mak alfabetização intelectual?
Ida (1), hatudu katak “linguagem escrita” mak hanesan ita ema nia invenção hodi nune’e ita bele hatene no controla natureza, maibe dalan ida oinsa mak ita ema nia “hanoin”, “hateten” no “hahalok” hodi hatudu historia ida. Ne’e duni, linguagem escrita mak hatudu oinsa mak ita ema moris nu’udar “ser social” no “ser histórico”. Liu husi “linguagem escrita” mak ita hatene moris passado hodi hatutan ba moris presente no sei lori too moris futuru nian.
Rua (2), alfabetização intelectual mos lori ita atu hare “linguagem histórica”. Ita ema nu’udar “ser histórico”: moris halo rai nia naran maski sei mate, maibe la’os hanesan animal nebe moris la hatene an no mate ona ema tolan husik ruin deit mos soe tiha. Ser histórico katak ita ema moris ne’e “produzir” no “projetar” ita nia existência rasik. Ne’e duni, wainhira mestre/a sira hakerek barak no oi-oin, sira sei husi hela “memória histórica” ida kona ba saida mak di’ak ona atu rai hela, no saida mak seidauk iha atu sira be tuir mai bele hatutan.
Tolu (3), hanesan dehan “no man is an island” (John Donne). Wainhira ita hakerek, ita hanesan lori ema husi fatin ida too fatin seluk atu hasoru malu iha sira nia hanoin laran. La’os lori isin mak hasoru malu. Maibe, iha hanoin. Ne’e duni liu husi linguagem escrita ita hatudu ba malu dalan atu hakat hamutuk. Husi ne’e mak mosu sociedade ka comunidade nebe comunica ba malu.
Ikus liu (4), wainhira dehan “democratização cultura” ne’e hatudu ba globalização moris ne’e. Saida mak ita ema la bele halo? Husi rai ita ba fulan too planeta seluk, tun liu ba taci okos ... teknologia informática, free space ho internet, facebook, twiter, móbile phone, televisão no radio. Sira hatudu oinsa mak cultura ne’e moris no buras. Maibe, iha ema barak mak la hatene sasan sira ne’e. Iha ema oituan mak hatene. Hanesan ita dehan, ema matenek no riku sira sai boot ba bebeik, hodi hanesan ema barak nebe ki’ak no mukit. Nune’e, “linguagem escrita” mosu nu’udar ponte ida ba democratização cultural ... maski ki’ak no mukit karik ba, maibe ema hotu-hotu bele iha acesso ba educação tan mestre/a sira hakerek buat mesak furak no murak.
Se ba MISS TIMOR LESTE ita bele hasai USD 200.000 atu hare feto bonita ida hatais “bikini” iha palco leten (depois foinsae ne’e patarato folin boot, maibe ferik ona namlaek nafatin), tan sa mak ita labele hasai USD 2.000.000 ba mestre/a sira nebe hakerek no hanorin maibe sei rai too geração ba geração? MEGA PROJETO ida atu labele hamosu “plano baruk ten”, ka ita badinas duni atu halo plano nebe hisik kosar wen no ho’is kakutak wen?
  
*) Docente filosofia política, ética filosófica no ateísmo contemporâneo iha Instituto Superior de Filosofia e de Teologia (ISFT) Dom Jaime Garcia Goulart, Dili



By  Samoro-Maliya’in

Each one of us is different and have had different opportunities to show leadership and capacity either as a Chairmen or Manager. Every single State Institution or Organizations needs good Leadership to perform and to reach its goals of future Development Plans. We need   good leadership like Kay Rala Xanana Gusmão, Mari Bin Amude Alkatiri as well as the others to guide us forward, to reach at least 51 % of our National Development Plan from 2012 to 2022. Hopefully, we can reach 99% in 2030.

As civil servants of the State, mainly engaged in the area of diplomacy, we need to understand the difference between politics, the executive and the administration.

To avoid negative impact occurring in an institution, we need to understand the rules, in order to guide us in the norms and the ethics of the applicable regiment within the institution. If not, then the institution could face problems and challenges, thus affecting the country as a consequence of any misunderstanding or mistakes.

Politics and Politicians must not think that the management of Administration and Finance belongs to them. That’s why as a State and nation building we need the potential human resources to perform professionally, with integrity, discipline, transparency and responsibility, capable and fully experienced to develop the country through each sector of development in Timor-Leste.

Those bad experiences have shown several times that if our controls of the management  and administration systems process performs outside the norms of professionals rules and ethics, then it would invite those Government Officer (civil servant) within the State Institution to play double standards with the politics and the politicians  to reach some indirect benefits.

This normally happens in various countries caused by low salaries and wages and high living costs. We must accept and recognize that in some State institutions in Timor-Leste or even in those post conflict and poor countries, some politicians do not have enough capacity and wisdom to handle issues such as good leadership.

A leader or a good manager will improve the system of the Government Officer (civil servant) within the State institutions to avoid corruption, collusion and nepotism.

The triangle of Corruption-Collusion-Nepotism is the real fatal virus that opposes and kills the reinforcement of the system of the State Institution all over the country that has been pledge by the Government of Timor-Leste. Corruption-Collusion-Nepotism, attitude like and dislike, abusing the power through the facilities and opportunities of the State through the activities of the Institution and the organization are our moral deficiency that needs strong courage to resist.

To protect the interest of the State and the Government, each of us must feel proud as a member of FALINTIL for development to fulfil the independence. We are new FALINTIL fighters for our National Development Plan to protect and to promote our country, Timor-Leste.

Our rules are not to carry the gun like before,  but to upgrade our country as like others in the world, through hard study, working hard in each institution to gain more experience and to reach our goals of the National Development Plan of Timor-Leste. This means that we will reach another way to become a new Hero to serve our people and our beloved country by listen to them carefully and find the solution together.

Our good experiences left behind every day, will lead us to the recognition of good leadership by others, to become their great leader in the future. To Lead them as simple and good Managers with intelligence of the brain as well as with the wisdom of its bottom of hearts in implementing and obey the rules.  This is the policy and the decision to serve our humble people and to sake our great nation, the Democratic Republic of Timor-Leste, the end island of Asia and the beginning of the pacific.

Good leadership and good leader,know how to Lead its people to become the future potential and to anticipate the big challenges face by the people and the country in the future.   THANK YOU



MINISTERIO DOS NEGOCIOS ESTRANGEIROS E COOPERACAO
Gabinete do Secretário de Estado para os Assuntos da ASEAN


KOMPETISAUN HAKEREK KONA-BA ASEAN


Hodi selebra loron Restaurasaun Independensia Republika Demokratika Timor-Leste ba dala-sanulu-resin ida, Gabinete Secretaria de Estado para os Assuntos da ASEAN, Ministerio dos Negocios Estrangeiros (GSEAA-MNEC) sei hala'o Kompetisaun Hakerek ne'ebe nakloke ba publiku tomak hodi konkorre.

Kompetisaun Hakerek ne'e programa sensibilizasaun kona ba ASEAN ne'ebe GSEAA-MNEC organiza nudar maneira ida ita bele hatene klean liutan kona ba ASEAN no prosessu preparasaun adezaun Timor-Leste nian ba ASEAN.

Rejistu ba Kompetisaun Hakerek ne'e sei hala'o iha:

Loron/Data: 6 - 13 Maiu 2013 hahu husi horas 08.30 dader - 17.30 lokraik oras servisu nian.

Fatin: Ofisiu GSEAA-MNEC, Avenida Praia dos Coqueiros, Marconi, Dili.

Premiu ba manan-nain sira hahu husi US$500-1,500 no sei fo tan mos ho sertifikadu.

Ba publiku ne'ebe hakarak kadi kakutak hodi manan premiu sira ne'e, bele hakat mai hodi registu naran.

Loron no data ba Kompetisaun Hakerek sei hala'o iha loron 15 Maiu 2013 hahu tuku 08.00-12.00 iha Salao Nobre, MNEC.

Atu hatene kle'an liutan kona ba programa Kompetisaun Hakerek ne'e, bele halo kontaktu mai, e-mail: gabineteasean@gmail.com ka telf. mai 3339610. Telemovel: 78031969 ou 77012253.

Obrigady barak ba atensaun!

Sekretariu Estadu ba Assuntu ASEAN




Dili, 6 de Maio de 2013

1. Logika Dezenvolvimentu Setor Infraestruturas

Aprosimasaun no konseito dezenvolvimentu V-Governu tenki kumpri no submete ba logika hanesan tuir mai ne’e:

        i.            Planu Estrategiku Dezenvolvimentu 2012 -2030 (PED)
      ii.            Programa V-Governu (P V-G)
    iii.            Planu 5 Anus/Planus Kinkenal dos Ministerius (PK)
    iv.            Planu Annual dos Ministerius (PA)
      v.            Programas/Projetus

Iha PED ne’ebe aprovadu tiha ona iha Parlamentu Nasional subliña tiha ona saida mak atu halo, relativamente ba infrestruturas komesa husi 2013 to’o 2030.

V-Governu nudar primeiro Governu ne’ebe hetan fiar husi povu atu hahu ho prosesu dezenvolvimentu ida ne’ebe planeadu, iha metas realistikas no atividades konkretas ne’ebe sei bele implementa durante nia mandatu iha tinan 5 lima laran (2012-2017). Tamba ne’e mak iha Programa V-Governu nian ita hare katak iha buat balun deit mak ita hahu halo, tuir ita nia kapasidade finanseira no kapasidade de ezekusaun ne’ebe iha limitasoens hanesan rekursus umanus no tempo. Tamba ne’e mak importante teb-tebes atu sukat saida mak ita hakarak halo ho saida mak ita bele halo iha limtes de tempo tinan 5 laran ho kapasidades intitusionais nune’e mos individuais ne’ebe ita iha, inklui intitusones no individuais husi seitor privadu nian.

Tuir mai, kada ministeriu, inklui MOP tekni halo planu kinkenal ka 5 anus nian ne’ebe aliña ho PED, liliu iha faze inisial implementasaun PED nian. Nune’e suseivamente iha nia planu anuais komesa husi 2013 to’o 2017.

Ezemplu konkretu iha setor Estradas, Pontes no Kontrolu de Seias mak hanesan tuir mai ne’e:

PED: “Timor-Leste sei halo investimentu substansial no longu prazu ba estradas, atu bele manten rede rodoviaria atual , inklui programa ho eskala bot ba reabilitasaun, reparasaun no meiloramentu ba estradas hirak ne’ebe iha ona. Estrada foun so sei bele halo atu servi objetivu ekonomico no social importante ruma”.

Programa V Governu Konstitusional 2012 -2017: “Iha tinan lima mai né, Governo sei halo programa investimento ida boot tebes, atu aktualiza no melhora ita nia sistema, nebé luan, kona-ba estradas nasionais, rejionais no rurais, nuné mós atu garante katak sei halo manutensaun ne’ebe diak ba rede estradas né. Né hotu inklui, hahú halo manutensaun ba pontes, nebé liu 450 iha país tomak”.

MOP sei reabilita no repara estradas rurais besik 1.270 kilometrus, sei meilora “up-grade” estradas nasionais ba padraun internasonal hamutuk 866 kilomentrus, sei reabilita tuir padraun internasional estradas distritais hamutuk 397 kms, primeira faze.

Auto-Estrada Suai Beaco sei hahú iha 2014, Sei konstroe 23 pontes ho naruk hamutuk 2.640 metrus, sei halo konstrusaun ba muru kontensaun hamutuk 6,4 kms iha 32 pontus iha 2013. Deseño ho supervisaun ba mota 25 ho nia kumprimentu 50 kms sei halo iha 2014, konstrusaun sei hahu iha 2015 no sei ramata iha 2017, Sei halo manutensasun rutinas ba estradas nasionais hamutuk 1.426 kms no manutensaun estradas urbanas hamutuk 716 kms tinan-tinan, inklui mos manutensaun periodikas ba estrads ho pontes atu garante sustentabilidade de uzu ba investimentu publiku ne’ebe goveru halo.

2. Realidade iha Dezenvolvimentu setor das infraestruturas

Timor-Leste nia kondisaun infraestruturas baziakas sofre detrusaun fizika makas durante retirada forsa opkunate iha 1999, ne’e inegavel. Embora estradas no pontes ladun hetan prezuizu ka estragus hanesan sub-setores sel-seluk, maibe sofre mos konsekuensia logika ida husi faze inisial dezenvolvimentu nasional ne’ebe ita iha. Timor-leste hahu nia dezenvovlimentu husi faze emergensia, iha tempu ne’eba prioridade la’os ba infraestruturas maibe ba setor sel-seluk. Fazeadamente ita hahu ho dezenvolvimentu das infraestruturas maibe sei konsentra ba iha infraestruturas vital hirak no sei depende barak liu ba apoios parseirus dezenvolvimentu sira, entau atensaun fob a irrigasaun, be-mos no eskolas, postu saudes n uit-oan deit mak fob a iha estradas no pontes liliu ba rehabilitasaun ba kondisaun emergensias katak atu fasilita deit kontinuidade de movimentasaun ema no sasan nian.

Tamba ne’e mak ladun iha manutensaun, rehabilitasaun no konstrusaun ba fasilidades hanesan pontes, estradas, portus no aeroportus, infrestruturas importantes mos maibe ho prioridade lan hanesan ba be-mos, eletrisidade no buat seluk tan ne’ebe iha.

Embora buat balun komesan halo daudaun ona desde 2002-2012 (10 anus nia laran), infrestruturas ne’ebe ita tenta halo sei limte deit ba iha rehabilitasoens no konstrusoens enfrestruturas ho eskala ki’ik ba mediu, ne’ebe barak liu ia nia emprezas nasionais mak kaer.

Faktu hatudu katak, buat uitoan ne’ebe ita halo ho rekursu finaseiru limitadu ne’ebe iha barak mak lakonsege hodi rezultadu ne’ebe ita hotu espera, tamba kualidade de obras la tuir padraun ne’ebe iha no barak kualidade ladiak no brak mos inta tenki re-investe ka halo foun fali.

3. Konsekuensias veridikus 
  • Ita sei iha lakuna ka falta de infrestruturas adekuadas ho kualidade diak ne’ebe sei be sustentavel ba longu prazu. 
  • Dezenvolvimentu ekonomiku sei sofre konsekuensias de kustu-alta tamba factor kontribuitora ida mak setor transportes sei karun tamba laiha infraestruturas ne’ebe diak. 
  • Lamentasoens no complain sei mai husi ema hotu no fatin hotu katak estradas, pontes, no infraestruturas sel-seluk sei falta. 
  • Kustu operasaun fasilidades transportes hanesan kareta hoirak sei karun teb-tebes, ezemplu mak viazen balu ke tenke lori oras 1 deit sai fali oras 2 ka 3 entaun gasta tempo, kombustivel no kustu manutensaun sei a’as. 
  • No sei iha buat barak tan mak imi hatene rasik ona.

 4. Solusaun

  • Projetu hot-hotu tenki mai no sai husi Planu Governu nian, ba Obras Públicas tenki mai husi MOP nia Planu 5 Anus ne’ebe detaila ona iha Planus Anuais. Tama ba projetus ka programas hirak ne’e mak iha koherensia no aliña ho PED, no liliu programas ka prohetus hira barak iha naturalidade de projetus multi-annual ka fazeda. Ho realidade ida ne’e mak sei laiha tan oportunidade ba projetus solisitadas, insedentais ho não planeadas husi MOP.
  • Projetus hirak ne’ebe mai husi planu hirak iha leten sei iha orsamentu no governu sei responabiliza ba povu atravez do Parlamentu Nasional. Ho ne’e atu subli`a deit katak projetu hotu hotu sei tuir siklu projetu ne’ebe iha katak sei iha fazes hanesan estudus viabilidade, dezenhu, konkursu publiku/tenderizasaun ka tuir aprovisionamentu no bazeia ba kontratu ofisial. Bainihra laiha kontratu, projetu nuka se bele hala’o.
  • Governu iha ona politika no lei ba Parseira Publiku ho Privadu (PPP) atu enkamiña solisitasaun de investimentus husi setor privadus. Emprezas privadas hirak bele solisita projetus mas tenki kumpri regras no prosedur hirak ne’ebe determina tiha ona tuir politika no prosedimentus offisiais-legais husi PPP nian.
  • Sei iha prakualifikasaun ba emprezas hirak liliu iha aera konstrusaun sivil nian atu asegura kualidade projetus nian no asegura katak emprezas sira halo servisu tuir sira nia kapasidade teknika, finaseira ho rekursu umanu ne’ebe iha.
  • Atu asegura implementasaun grandes projetus ho kualidade no tuir padraun internasional MOP sei halo buat hirak tuir mai ne’e:
o   Equipamentus ka fasilidades laboratoriu atu ezamina kualidade materiais sei inklui hotu iha  kontratu ba obras.

o   Obrigatoriu atu iha engineiru ho kualifikasaun internasional iha fasilidade laboratorium nin atu gaerante kualidade de ezaminiasaun no kulaidade de materiais.

o   Tenki iha parseira ho entre empreza internasional ho nasional liliu iha area verifikasaun, ezaminasaun ka material testing atu nune’e bele iha tranferensia de abilidade ba engineirus nasionais sira gradualmente durante prosesu dezenvolvimentu das infraestruturas.

o   Tenki iha mos supervisaun ho kualidade a’as.

MOP/Conferensia de Imprensa




 
תקנון האתר / site terms   |  |  אתר מאמרים חדש: triger |  אתר עצומות חדש: petitions